Majer Bałaban

Bałaban Majer, pseudonim Emes (20.02.1877 Lwów – 1942/1943? Warszawa)

Bałaban wywodził się z rodziny od lat związanej z drukarstwem w Żółkwi oraz we Lwowie. Nie kontynuował tradycji rodzinnych i wybrał studia historyczne. Studiował pod kierunkiem Ludwika Finkla i Szymona Askenazego na Uniwersytecie Lwowskim, gdzie obronił doktorat w 1904 roku. W czasie I wojny światowej pełnił posługę rabina wojskowego w Lublinie. Studiował również w Berlinie. Stopień naukowy doktora uzyskał w 1904 roku. Po studiach pracował głównie w szkolnictwie średnim.

W latach 1920–1930 Bałaban był rektorem Seminarium Rabinicznego „Tachkemoni”, utworzonego z inicjatywy partii Mizrachi w 1920 r. w Warszawie. Szkoła ta miała dualistyczny charakter. Pełniła funkcję jesziwy oraz nowoczesnej akademii z przedmiotami świeckimi. W wyniku narastającego konfliktu pomiędzy Bałabanem, cieszącym się wielkim autorytetem wśród studentów, a Mojżeszem Sołowiejczykiem, oskarżającym go o destrukcyjny wpływ na młodzież, prowadzący do zbytniego zeświecczenia, obydwaj odeszli ze szkoły. Bałaban skupił się na działalności naukowej. Habilitował się na Uniwersytecie Warszawskim w 1928 roku. Został profesorem UW. Prowadził wykłady na Wolnej Wszechnicy Polskiej. Był współtwórcą, a od 1928 r. profesorem Instytutu Nauk Judaistycznych w Warszawie.

Bałaban był jednym z największych badaczy historii Żydów w Polsce. Pozostawił po sobie monografie: Żydzi lwowscy na przełomie XVI i XVII wieku (Lwów, 1906), Dzieje Żydów w Galicji I Rzeczpospolitej Krakowskiej 1772–1868 (Lwów, 1916), Historia Żydów w Krakowie i na Kazimierzu 1304–1655 (1931, wyd. 2: 1936). Opracował studium kulturalno-obyczajowe Z historii Żydów w Polsce (1920), w którym dokonał charakterystyki typów żydowskich w dawnej Polsce. Ponadto opublikował materiał dotyczący znaczenia Lublina jako ośrodka kultury żydowskiej – Die Judenstadt von Lublin (1919). Ponadto wydał: Zabytki historyczne Żydów w Polsce (Lwów, 1929), Bóżnice obronne na wschodnich kresach Rzeczpospolitej (1927); Historia i literatura żydowska ze szczególnym uwzględnieniem historii Żydów w Polsce (t. 1–3, 1920–1925). Gromadził bibliografie, wśród licznych prac tego rodzaju na uwagę zasługuje nieukończona Bibliografia historii Żydów w Polsce i krajach ościennych za lata 1900–1930 (cz. 1, 1939, reprint: 1978). Współpracował z prasą, m.in. ze „Wschodem”. Wydawał czasopismo „Nowe Życie” (1924). Twórczość Majera Bałabana liczy około 1000 publikacji w 5 językach.

W 1940 r. Bałaban został przesiedlony do getta warszawskiego. Został mianowany Wydziałem Archiwalnym Judenratu. Z polecenia władz niemieckich brał udział w rekwirowaniu książek żydowskich. Starał się pracować naukowo. Przez rok był też rabinem i kaznodzieją Synagogi Nożyków, znajdującej się na terenie tak zwanego małego getta

Bałaban zmarł w getcie w niejasnych okolicznościach. Wiadomo jedynie, że jego śmierć nastąpiła pod koniec 1942 lub na samym początku 1943 roku. Majer Bałaban został pochowany na cmentarzu żydowskim przy ul. Okopowej.