GUSTAWA JARECKA - LUDZIE I SZTANDARY. II. ZWYCIĘSKIE POKOLENIE. (WIP)

GUSTAWA JARECKA

LUDZIE I SZTANDARY

II

ZWYCIĘSKIE POKOLENIE

WYDAWNICTWO J.PRZEWORSKIEGO

DRUKARNIA „LINOLIT” WARSZAWA

I

Przez cały dzień za szybą we drzwiach sklepu przesuwali się ludzie oddaleni o przestrzeń ulicy, odsunię­ci w dół o dwa kamienne schodki. Kiedy zbliżali się, prostokąt szkła wypełniała nagle twarz i postać, prze­raźliwy dzwonek oznajmiał przekroczenie granicy między światem i sklepem.

Dzień to był pośpiech. Sody za dziesięć, farbki, mydła, pieprzu za dwa, krochmalu font. Helka le­ciała od worków do szuflad, ważyła skąpo, albo z dosypką, zależnie komu, żyła samą kaszą, mąką, mydłem i dopiero gdzieś o wpół do ósmej wyrywała się nagle, otrząsała i już nie miała nic wspólnego z całym własnym dniem.

Właśnie wtedy, kiedy ucichał dzwonek, zjawiała się nieraz zbliska za szybą czyjaś twarz wyczekująca pod czapką z daszkiem i trwała tam, póki Helka nie zatrzasnęła ostatniej czuflady i z mroku sklepu brązowego od półek brązowych i szaf, nie wyszła na ulicę pod rozwieszone szeroko, pełne obcego światła niebo.

Ale dzisiaj szyba we drzwiach o tej porze była czysta i pusta jak woda. Więc wyszedłszy odetchnęła, że ma ten wieczór na własność i jeszcze w tym sa­mym miejscu, na dolnym, wydeptanym schodku, sposępniała naraz. Naco komu taka własność?

Powietrze było ciepłe, sierpniowe, nasycone cien­ką miejską kurzawą. Ulica dyszała po upalnym dniu. Ale nikt nie myślał teraz, wdychając zapach zieleni ze straganów, że tak lato pachnie, każdy wyliczał prosty, posępny rachunek, że już rok ludzkiego życia trwa wojna.

Liczyła i Helka idąc leniwie. Palcami jeszcze nasiąkłymi zapachem sklepowej stęchlizny strzepnęła grzywkę, żeby się rozwiała lekko, ale w oczach mia­ła cień.

Kiedy się odmieniała pora roku, kiedy tu wśród swoich na Targówku ktoś się rodził, żenił, albo umierał, czy też poprostu kiedy wstawał nowy dzień, zawsze gotów zaczynać od początku, musiała myśleć o Leonie, tak, jak się o swoich miłych, umarłych myśli, kiedy nowy śnieg spada, nowe lato zakwita pierwszą zielenią na czarnej ziemi, która ich przykryła. Wspominała go jak żywego. Gwizdał na nią z za furtki i palił spojrzeniem. Więc szła teraz spo­kojnie, dla niego chowając samotność tego wieczoru, jemu ofiarując czekanie.

Oho, nie dawały jej przejść spokojnie bystre oczy na tej ulicy. Strzelały w przejściu z okien, z pod bram, ciekawie, zazdrośnie, albo chciwie. Dobrze wiedziała, że już ludziom na języki padła, że się puszcza. Bo po Leonie nie trzymała się długo przy żadnym. Darowała ich sobie właśnie dlatego, że było wielu. Trzeba jej było chłopców, ale każdego porzucała łatwo i łatwo znosiła, kiedy ją rzucali. Dlatego nią gardzili, a to właśnie była jej wierność Leonowi.

Ale w taki dzień jak dziś, kiedy nie czekał jej nikt, pełna była nowego pragnienia czystości. Gdyby się teraz pokazał nagle, powiedziałaby uczciwie: Tylko ciebie czekałam…

Zmrużyła oczy nieprzywykłe do blasku, aż nagle zatrzepotała rękami, całą drobną, ruchliwą postacią, drgnęła w zdumieniu spełnionego przeczucia na wi­dok człowieka, który szedł naprzeciwko.

Człowiek był stary, głowę miał wciągniętą w ramiona, brązowy surdut wisiał luźno na nim. W za­padniętej twarzy wiązanie kości przezierało pod star­czą, żółtą skórą. Szedł nie prędko, pracowicie prze­bierając nogami, a serce Helki ciskało się jak szalo­ne, waliło, kiedy prędko przebiegała wypukłe kamienie i dogoniwszy starego, powiedziała ochrypłym głosem: Dobry wieczór!

Wyblakłe oczy, szare i mętne z kroplą dawnej niebieskości spojrzały niezbyt chętnie. Tak się podnosi­ły zawsze z głębi samotności, kiedy stawała przed nim, niewiadomo skąd się biorąca i pytała niecierpli­wie:

— Jak tam, pisze Leon co?

W pytaniu była niecierpliwość, drwina i śmiech.

Kąty starych ust, opadnięte zawsze w dół, uniosły się trochę: — Nie pisze.

Ledwo odpowiadał. Bo już od wielu dni i nocy układało się w nim jedno pytanie. Czy też Leon żyje, skoro żadnej wieści nie daje przez tyle miesięcy, od listopada? Dziewczyna odwróciła się tak prędko, jak przyszła. Machnęła ręką, mrugn ęła oczami i zobaczył ją zaraz naprzeciwko jak w seledynowej tafli lustrzanej szyby fryzjerskiej podnosiła palcami puszystość grzywki.

Sam się z sobą porozumiał gorzkim skrzywieniem, że od razu poznał, jaka jest. W ciągu tych miesięcy z sześć razy chyba wynurzała się tak nagle, podbie­gając, owiewała jak wiatr gorący i mijała. Wtedy już wiedział, że się ten płomień zagasi, że nie wytrzyma czasu, ani odległości.

Więc jej to wypominał spojrzeniem, kiedy szła teraz na przeciwko, a zdaleka doganiał ją młody chło­pak z czarną, dużą czupryną.

Już go dostrzegła. Uśmiechnęła się wesoło, tak jak chłopcy lubili, jak było lżej żyć i kiwnęła mu ręką. Jeszcze czuła gorzką drwinę z siebie samej, że się czegoś spodziewała od starego Łobzińskiego, kiedy na całym świecie czekały chłopców dziewczyny, po cóż miał do niej Leon wracać?

Przystanęła, żeby się zrównał z nią ten Janek, niedawno dopiero na tańcówce poznany. Nie cieszy­ła się, że przychodził i cieszyła się, że nie jest opu­szczona. Zacisnęła usta po swojemu, bo znów przybywał nowy, wiedziała to, nim się coś stało i choć znaczyli mało, nic, przecież leżeli jak kamienie przydrożne i kreślili jakąś odległość, wciąż dalszą od minionego czasu.

— Takem się spieszył, choć się stary krzywił, nic nie zważałem.

Ręce były gorące, mięsiste i ściskały szczerze.

— Zawsze później wychodzę, ale teraz już prosto do domu szłam — odpowiedział cienki, obojętny głos i znów palce lekko, wesoło trzepnęły grzywkę.

… Tylko między Michałem Łobzińskim, a jego za­ginionym synem nie układały się żadne kamienie. W ten wieczór, stygnący po upalnym dniu, szedł ojciec szukać Leona dziwaczną drogą po mieszka­niach starych towarzyszy, tam, skąd wiódł jakiś ślad, gdzie przed rokiem komenda zbierała i wysyłała ludzi.

Rozmyślania zaczynały się od ślusarza Grolika, którego znał najdawniej. Jeszcze go pamiętał z czar­ną brodą, brązowego na twarzy, dziwną, ciemną brązowością przywiezioną zdaleka. Grolik był w sołdatach w Małej Azji. Tylko wojsko albo zesłanie mo­gło ślusarza Grolika z Powiśla zawieść w taki da­leki świat. Czytał po polsku i nawet po rusku. Życie mu było tanie, bo widział kamratów tuzinami wymierających od chorób, od obcego klimatu. Znał się z wieloma i robił tu w samej drukarni. Od niego szły gazetki.

Przychodził do nich na Targówek hałaśliwie i śmiał się niebieskimi mazurskim i oczami w brązo­wej, nietutejszej twarzy i lubił nad ludźmi rozmy­ślać: — Co najgorsze, że własnego życia nie rozumieją, niby proste, a trudne.

Tak go sobie wspominał, bo już więcej jak rok nie widział go. Grolik mieszkał u zamężnej córki i nie chodziło się często do tego mieszkania, bo zięć to już nie był swój człowiek. Ale przecież parę razy był tutaj.

Podwórko z płatami zielonej trawy, z kwokami grzebiącymi w piachu wionęło starym wspomnie­niem ale najwięcej brązowe drzwi z żelazną, luźno osadzoną klamką. Wciąż takie same, choć kawał cza­su nie był u tego Grolika. Odzwyczaił się od stopni i dyszał teraz. Ledwo ujął klamkę opuszczoną zawsze ku dołowi, już drzwi oderwały się ostro i duża twarz Grplikowej córki wyjrzała nieprzychylnie. Nie po­znawała, albo nie chciała poznać! Na złość zapomniał jakie miała nazwisko po mężu.

— Dzieńdobry pani, ociec jest?

Zwolna zwężała szparę we drzwiach. — Nima!

— Jędza, pomyślał, ale spytał jeszcze żartobliwie:

— Co to, wyprowadził się gdzie?

— Do cholery się wyprowadził — buchnęła z trzaskiem zamykanych drzwi i jeszcze za nim stu­kała gwałtownie w niezapomnianej urazie garnkiem, czy jakimś innym statkiem. Łobziński zszedł powoli. Na podwórzu wciąż jeszcze rozgrzanym od dziennego upału odszukał stróża. Stał przy miotle, niestary z bystrym spojrzeniem małych oczu. Sam podszedł, dojrzawszy pytanie w twarzy obcego.

— Nie mieszka już ślusarz Grolik u tych na pierwszem w oficynie? — spytał stary w obudzonej nadziei.

Twarz odwróciła się wzgardliwie. — Mieszka, nie mieszka, nie moja rzecz — —

— To pan nie stróż?

— Stróż. A jak się pan długo popytasz, to z nim razem zamieszkasz.

Ulżył sobie nagle w złości, wywarł na starego gębę wyzwoloną od udanych, grzecznych słów dla ko­goś ważnego, dla przybłędów gniewną i warczącą.

Łobziński wysłuchał przygarbiony, podniosł twarz zmęczoną, niebojaźliwą: — Czego to po ludzku nie powiedzieć? — rzekł i nie czekając odpowiedzi, zo­stawił te słowa, mogące spłynąć jak woda, albo przecież przeniknąć na chwilę zasklepioną skorupę ludz­kiej twardości.

W turkocie wozów na ulicy namyślał się, gdzieby iść teraz. Zwolna ruszył w dół. Nad Wisłą już się słońce rozlewało różowo płomiennym blaskiem i rze­ka płynęła ognistą wodą. Jak ta krew ludzka, co się już od roku lała — i Leonowa mogła być w tej strudze. Chyba do Rydlewskich pójdę, zdecydował sta­ry i przyśpieszył kroku. Szeroka, cicha ulica, szyby okien i domki wychodziły mu naprzeciw jaskrawo płonące w zachodzie i obcość tych stron przebudziła w starym żywszą niż kiedyindziej tęsknotę. Więc wzięli tego Grolika i nawet się nie dowiedział o tym! Zato na starego Rydlewskiego można było liczyć. Ten będzie wiedział wszystko, Rydlewski z czaszką od prawej strony ku szyi zaszytą twardymi szwami, z białą ścieżyną szramy świecącą od piątego roku na wieczysty znak.

Ten mieszkał ze starą i szwagrami razem. Dzieci miał wydane. Lubił pogadać i mógł chętniej jak kto inny iść w myśli za Leonem po obcych miastach i drogach, bo nie był prędki i nie żałował czasu na sprawy minione. Łobziński przypomniał sobie, że z tymi szwagrami bywały kłótnie, kiedy się u niego schodzili. Zaniepokoił się, czy aby tego zastanie.

Pocieszył się dopiero, kiedy zobaczył szeroko otwarte drzwi na parterze, ukazujące rozstawione graty dwóch rodzin. We wnętrzu pachnącym suszo­nym zielem, zobaczył na stołku Rydlewskiego, z no­gą grubą jak zawiniątko, owiniętą w płócienne szma­ty. Od tej nogi zaczął go oglądać. Druga obok dziw­nie wychudzona w luźnej nogawicy sterczała w wiel­kim, ciepłym bamboszu.

Czas przejechał się po nim bez litości. Aż się Łobziński zdziwił, bo przez parę miesięcy Rydlewski wyłysiał, usta mu się zapadły, zwęziły i patrzył mu teraz naprzeciw małym uśmieszkiem, tyle ledwo ile trzeba, kiedy przychodzi ktoś nieczekany i niepotrzebny.

Na oknie, rozłożone szeroko, suszyły się żółtawe pestki bani, a sama bania wielka, zielona, z wydrą­żonym wnętrzem stała przy Rydlewskim.

Przywitali się zdziwieniem, westchnieniami, jak to czas przechodzi prędko. Wielka bryła omotana w chusty wysunęła się ostrożnie naprzód. Pokazał ją, tę przyczynę wszystkiego, bolącą, ciężką, niezdolną się dźwignąć.

Szwagierka hałaśliwie robiła swoje porządki i słu­chała ich uważnie, zrzadka wtrącając swoje. Znała to wszystko na pamięć. Jak noga spuchła, jak rwała do biodra, jak piekła, oddzielała się od całego ciała i dokuczała jak niewłasna.

— Kobita z taką nogą i chodzić będzie i zrobi co trzeba — wymawiała zgryźliwie.

Rydlewski opędził się tylko jak od brzęczenia much i zaraz znów o swojej nodze: Jedni mówią, że zapa­lenie stawu, inni, że gruczoł. Współczującym kiwa­niem głowy popierał Łobziński wszystko, nim się własnym pytaniem wkradł w dzieje pachnące gorą­cymi okładami z piasku i suszonym zielem.

— Co słychać na świecie?

Brązowa ręka Rydlewskiego z wysadzonymi na wierzch kostkami, z artretycznymi palcami podnio­sła się i zatoczyła krąg wśród ścian w rzucik niebie­ski i różowy, poczerniały koło zlewu, zielonkawy od pleśni nad oknem, urwany i zatarty przy kuchni.

— Nic na około nowego nima.

Łobziński poprawił się na stołku i wykrzywił usta w bezradnym zdumieniu. Ależ chłop na dziada ze­szedł! Więc powiedział prędko i surowo:

— No pewnie, tyle czasu chorujecie to ani się ruszyć, ani gdzie iść i dowiedzieć się.

Ale Rydlewski zaprzeczył głową zeszytą poprzez czaszkę zbielałym szwem i ciężko opuścił rękę na ko­lano chorej nogi.

— Wszystko wiem — rzekł z naciskiem — od młodszego Pawlaka, od innych. Nima gazet, nima komitetów, ani żadnych związków. Teraz jest wojna. Tygodnia nima, żeby stąd jakiejś fabryki nie wy­wieźli, każdy zadowolony jak ma się czego uczepić. Skończyło się z partiami.

Przykuty do drewnianego stołka poruszał się zwolna, kołysał górną częścią ciała, od pasa w dół nieruchomy, przybity do jednego miejsca nogą zasupłaną w szmaty. Wiedział przecież lepiej, wiedział już wszystko.

— Co wy też? — rzekł Łobziński z przestrachem i perswazją, przywykły wierzyć tej głowie, co wła­sną krwią swoją wiarę przypieczętowała.

— Już kawał czasu jest, jak się ciężko zrobiło — tłomaczył z namysłem: ale żeby nic, co wy też? Prze­cież wiadomo jak bywa, jeszcze lepiej się schowa, je­szcze ostrożniejsi będą, ale nie zginie całkiem to, co było. — Przypominał sobie coś z wysiłkiem. — Star­szy Pawlak przyniósł mi gazetkę, będzie temu, no tak, będzie z pięć miesięcy blisko.

Zmarszczki na czole pogłębiły się jak bruzdy: Abo to raz tak bywało, trzy, cztery miesiące, a potym znów jest.

— Nima.

Rydlewski przycichł całkiem, oparł plecy o ścia­nę łóżka i z opadłymi kątami bezbarwnych ust pa­trzał przed siebie. Pyskata szwagierka roześmiała się:

— Mój nieraz mówił, razemeśmy się śmieli. A to proroki byli, za rok powiadali, albo i wcześniej wszystko po jeich myśli pójdzie.

Kiedy zaś milczeli, cisnęła ostro łyżki na kupę i jeszcze uśmiechała się do siebie zgryźliwie.

— Posiedzielibyście w słońcu — powiedział Łoziński bezradnie — to może wyciągnie reumatyzm z tej nogi.

Rydlewski wparł nareszcie oczy wprost w przybysza, niewypowiadane myśli przelatywały mu przez twarz o bladej żółtości ciężko chorych.

— Nie — powiedział, nie wyciągnie.

Kobieta odwróciła się prędko, tęga opięta pod szy­ję ciemnym perkalem: — Przecie powiadam, na dwór stołek się wyniesie, szwagier na dworze posie­dzi i cieplej i weselej, a tu obrócić się nie można, sto­łek na środku. A ten, nie, nie i nie, cugu się boi i aby tu chce siedzieć.

Łobziński nawet jej przytaknął, lecz nagle tknięty nową myślą, ważniejszą niż wszystko, rzekł wyła­mując powoli, w drżącym namyśle palce zazębione o siebie jak koła maszyny.

— Kogoby się zapytać, bo ten mój Leon już tyle miesięcy jak poszedł i nic nie wiem, co z nim jest?

Rydlewski suche wargi rozchylił i rzekł bez­dźwięcznie: — Nie chodźcie zadużo, jeszcze co wychodzicie, bo choć i partii nima, szpicle się zostali.

— Co wy?

Ale twarz Rydlewskiego świecącą jasną żółtością zastygła obojętnie, nie cofnął żadnego słowa, mrugał pomarszczonymi powiekami i gorzko krzywił usta. Łobziński w niezmiernym zdumieniu wodził po nim oczami, aż do tych starych szwów na gołej czaszce. — Wytracili duraków!

Szwagierka trzęsła rozpłyniętym podbródkiem, pełna gniewu o tę sprawę i chyba coś więcej, musia­ła się wtrącić. Przesypała przez ręce suche pestki dyni. Pewno ta kukła wiecznie w szmaty zawinięta, stercząca na środku pokoju żywych, sama umarła, rozpalała tę nienawiść. Wyszła nareszcie, nie mówiąc słowa, przez otwarte wciąż drzwi.

Rydlewski spojrzeniem jak wodą spływał po go­ściu. Nima partii, powiedział przed tym i tak prze­raził, zadziwił starego Michała, że się na swoim stoł­ku niecierpliwie wiercił. Rydlewski splótł ręce. No nima. A jak człowiek, co żył i chodził i potrzebny był robocie, a teraz ciśnięty jest za brzeg i aby samym jedzeniem i bólem należy do życia, a pusty czas przysypuje go jak ziemią, choć jeszcze żyje, to co? Dlaczego się partii dziwić? Przecie to ludzie. Byli i niema.

Dopiero, kiedy mu Łobziński życzył wyzdrowienia, dźwignął się trochę, nowy uśmiech przywrócił go starej znajomości z tym Michałem. Ile lat! Podał mocno swoją rękę na pożegnanie. Żeby nie ta noga! Nie mógł się podnieść. Został nisko na stołku i pod­nosił w górę oczy znów zachodzące mgłą martwo­ty.

Zapach ziela i roślinny zapach pustej bani leciał za Łobzińskim przez sień i podwórze. Pewnie go czymś smarują, myślał zgrozą zdjęty, bo przecież wiedział dobrze, że taki zapach bywał w izbie po nieboszczy­kach. Pot mu wystąpił na czoło, ocierał go chustką. Nie dlatego, że sam też już się odwracał na tę ostat­nią stronę. Coś innego kończyło się tu przed ży­ciem, a to właśnie miało trwać dłużej niż ono.

Że partii niema, powiedział i naprawdę ginął ślad po niej. To chyba i Leona niema, bo to przecież było nierozłączne. Szedł bardzo wolno, zmęczony pod górę z Powiśla. W dole nad uliczkami zgasło pło­mienne światło zachodu, szarość spadała tumanem na domy i niebo traciło na granatowych krańcach ostatnią różowość.

Gdzie byli ci, co nastawiali twarde, młode głowy pod knut, pewni, że głowy knut przełamią? Jakże nie było partii, skoro żyła w ludziach, w nim samym, w synu Leonie, w tych, co tłumem stali niegdyś na ulicy i jeżeli ich samych nie stało, zostawili dzieci? Mogła więc taka być niepamięć ludzka? Nocna czarność spadająca na świat przycisnęła go nagle jak

wieko trumny. Ciężko wlókł nogi. Ale dźwięki na około były niesmutne wcale, gwar i ruchliwość oży­ły z wieczornym chłodem.

Odwracał się od ludzi. Kobieta pchająca wózek z dzieckiem wyminęła go pospiesznie. Wickowa Anielcia też już chodziła z brzuchem. Tedy na ulicy, co się po krwawych blaskach zanurzyła nagle w spopielałą szarość, wśród obudzonej ludzkiej żwawości, pomyślał ze zmęczeniem posępnym jak ciemność:

Poco wy też kobity te dzieci nosicie, na co?

Nie szedł do domu, a prosto na swój plac, bo było późno. Nie chciało mu się słuchać siostrzynego ględzenia, ani nawet chłopaka Heńka, przez nich sa­mych nauczonego, że coś jest wieczne i zginąć nie może.

Wszedłszy w ciszę placu, zajął swoje miejsce na małej ławeczce i przesiedział całą ciepłą, granatową noc, obwieszoną świecidłami żółtych gwiazd, na stra­ży węglowego usypiska. Dosyć mieszkało w tych stronach biedaków, co i latem mogli mieć chęć na cudzy węgiel. Ale materiału nie było teraz tyle i pil­nowało się łatwiej.

Nie spał jednak wcale. Myślał wstecz o czasach mi­nionych. Jak się przyzwyczaił do wielkich słów i tylko one przyspieszały mu bicie serca. Miał je w pa­mięci, wyuczone późno, wymawiane przez tylu wiel­kich i już nieżyjących, dźwigające człowieka, jego, fabrycznego stróża dopuszczając do ważności.

Tak je przechował, jak mu je dano: niepodległość i urządzenie jej dla mas pracujących. Dotrzymali ci, co poszli na Syberię, co w więzieniach gnili, a co się stało z żywymi? Zawracał szybko wspomnieniem. Do dni, w których nie stawali do pracy, a później w szeregu, tak, że się dotykało ramion sąsiada, odpowia­dali gniewnym oczom, dlaczego nie przyszli.

— Po kakomu powodu? — i Gdie był?

Trzymali się. Najczęściej zostawiano ich przy robocie. Wiedzieli, że po tej drodze pójdą dalej. A chło­paki wtedy w domu! Teraz mógł się uśmiechać. Tyl­ko w dalekiej przeszłości leżało zasypane źródło śmie­chu. Jego chłopaki wtedy pytali się, jak sobie pora­dzą z wszystkimi rewirowymi w całej Warszawie. Tutaj zostawał. Nie puszczał już myśli dalej, jak do granicy tych lat, kiedy ostrzyżone głowy synów po­chylały się do niego ciekawie.

— Ile ludzi było w Alejach?

Dopiero w matowym świetle brzasku przełamała się ta granica, wielkie zmęczenie starości przyszło z dniem, który się niczego nie doczekał.

Kiedy otworzył drzwi swojej izby, pełen jedynej chęci, żeby się położyć i leżeć w ostatniej, wielkiej ci­sz, garbata Frania z przykładaniem palca do ust, ze swoimi babskimi minami, wyciągnęła znajomy za­drukowany papier i opowiadała rozwlekle:

— Starszy Pawlak tu wczoraj przychodził, jak cię nie było i żałował. Powiada, szkoda, że go nima, bom mu coś przyniósł. No to ja powiadam, albo raz pan zostawiał, ostaw pan, to ja już bratu oddam jak przyj­dzie…

Jeszcze sypała słowami obficie, a on już przycisnął palce do sztywnego papieru i chodził po izbie z gaze­tą w ręku, nie patrząc na nią, ani na Heńka, aż się zniecierpliwiła, że dawał kawie stygnąć.

— No pij już, kiedy zagrzałam.

Uśmiechnął się niezdarnym, w zmarszczkach koło ust schowanym śmieszku. Obiął ręką kubek, żeby po­czuć ciepło. Palce drugiej ręki otworzyły się nagle, podniósł do oczu złożony arkusz.

— Jest — pokazał Heńkowi.

Ale Heniek w wielkim pośpiechu wciągał buty, bo szedł dziś do warsztatów tramwajowych na naukę. Nie miał czasu i tylko mu przeleciało, pewno, że jest, dlaczego nie miała być?

II

Najpierw dzieci zaczęły nadlatywać z nowiną, że wojsko idzie. Odwracano się od nich.

— Głupi, to co? Wciąż chodzą.

— Już z godzinę idą albo i więcej, z armatami.

Więc się zaludniła ulica i dorosłymi, bo to była prawda, że wojsko szło, już od rana waliły bez prze­rwy buty w bruk. Najpierw zwykłym krokiem, po tym w coraz szybszym rytmie. Pośpiech rozerwał rytm, żołnierze już lecieli biegiem i ludzie wrośli w bruk na brzegu chodników wapnem bielonych. Spo­glądali po sobie, milczeli i czekali.

W południe weszli dwaj żołnierze do piekarza Szczapki, kazali wyłożyć chleb i zagarnęli, nie płacąc. Z wnętrza poleciał za nimi płaczliwy krzyk, a oni wywalili się pospiesznie przez otwarte drzwi i wyszli nie zatrzymywani.

Rzeźnik Różański dostał w mordę, bo krzyczał, jakim prawem? Wytłomaczyli mu zaraz prawo brania dla głodnych żołnierzy. Nie brali to głodni ludzie ży­cia cierpliwych bydlaków? On sam im takim prawem płatał tępe, żyjące głowy.

Strach padł na ulicę. Michał Łobziński przysta­nął z innymi. Już się widziało co idzie. Moskale opu­szczali Warszawę. Nie zatrzymywano, nie żałowa­no, ale ponurość padła na ludzi. Stali spętani czeka­niem.

Przed wieczorem jasne niebo zalało się krwią od wschodu. Heniek, który nadszedł ze swoich warszta­tów, przyniósł pewną wieść, że się palą wojskowe for­ty przy Piotrogrodzkiej, a na Zjeździe jeszcze biwa­kują oddziały, czekając swojej kolei, żeby przejść przez most. W mieście już wybrano straż z tutejszych ludzi.

Łuny po niebie rozlewały się coraz szersze i ciemniej świecące. Sąsiad, kamieniarz Bartczak stał niedaleko Łobzińskiego. Od lat nie byli sobie przyjaciół­mi. Nawzajem się o to podejrzewali, co żadnemu mi­łe nie było. Bartczak miał wzdęte policzki i oczy w sinych pierścieniach. Zwyczajem cmentarnych ludzi pił od zbytniego ze śmiercią sąsiedztwa, rozumiał do­brze nierówność pośmiertną i doczesną, niezgorzej zadowolony z wyroków boskich. W zaraniu wspól­nego zamieszkania w jednym domu kłócili się, aż zwolna wyszła na jaw nieużyteczność słów dla ludzi o rozmaitym życiu. Przestali się kłócić ze sobą, ale i mówić nie chcieli.

Stali teraz koło siebie i kiedy który chciał coś rzec, odwracał się do sąsiada z drugiej strony. Gdzieś obok musiał nastąpić wybuch, bo huk zatrząsł ulicą i w jednej chwili niebezpieczeństwo stało się bliskie. Ludzki lament zerwał się jak wiatr, a najwięcej kobiecy. Już nie dworzec piotrogrodzki, nie warsztaty nadwiślańskiej kolei biły w niebo słupami ognia, to paliła się, ginęła w tych pożarach spokojna powsze­dniość, co zbudowała te ulice i m iasto.

Jeszcze wciąż od mostu leciały spiesznie grupy żoł­nierzy. Już ich owiewały wiatrem poszarpane mgły dymu. Garbata Frania Łobzińka rzekła groźnie:

— Polała się krew na niebie, to i po ziemi się po­leje.

— Już po carskim panowaniu! — krzyknął stary na cały głos jak pijany.

Ci, co stali obok, spracowani, wąsaci zaglądali mu w twarz niespokojnie. Od kiedy go znali, chciał cze­goś od nich zawsze, żeby szli, mówili, robili przeciw carowi, a teraz nadszedł naprawdę widać koniec ca­ra tutaj i już nie było wiadomo, od kogo będzie za­leżał przyszły czas.

Wiatr wionął zapachem spalenizny. Jedni lecieli z tobołami ku miastu, byli i tacy, co chcieli za woj­skiem ciągnąć. Stało się pewne, że Praga miała być ostatnim szańcem rosyjskiej obrony i ludzie tkwili w miejscu nieruchomo, rąk nie podnosząc do żadnego czynu.

Były na tej Pradze w pamięci kamienie i krzyże dawną krew przelaną znaczące. Więc najstarsi, ci co wyszli o grubych laskach i babki różańcowe od sta­rych bajek, bezzębne i pomarszczone zaczęły puszczać gadki między ludzi, że teraz Rosja krew za krew odda, bo nieważny był czas i wiek dla ich spra­wiedliwości.

Heniek Żelazko przybiegł do swoich podniecony zdarzeniami:

— Do miasta ludzie lecą — rzekł.

— Moglibyśmy też na Leszno iść do mojej mamy.

Ale ciotka zaplotła chude ręce i odżegnała się. Nie rzucało się swoich kątów. Chyba ci, co wszędzie so­bie kupowali miejsca. Jak się miało jeden kąt, to już była własność z człowiekiem nierozdzielna. Stary sa­mym kiwnięciem potwierdził i Heniek nie odezwał się więcej.

Tam gdzie spływały czerwone blaski, wynurzały się strzępy nocnego nieba z jasnymi punktami gwiazd, ale nie była to noc dla snu. Ludzie nie ruszali się z miejsca. Było już między nimi sporo takich, co nie mieli gdzie wracać, bo to ich domy biły teraz w niebo słupami iskier i kłębami dymu. Ci krzyczeli, że kamień na kamieniu nie zo­stanie z tego miasta, zawodzili i ostrzegali, że każ­dego domu dosięgnie jęzor ognia, bo jakże mogło być, kiedy im zabrali dach, żeby został dla innych.

— Widzicie, ludzie! — krzyczeli z rozpaczą i ulgą, kiedy z innej strony strzelały w górę cienkie pło­mienie.

Wszystko znalazło się na ulicy, nikt nie chciał być znienacka w izbie schwytany przez śmierć, tu jej cze­kali oko w oko, w gromadzie.

Wójcikówna Helka nie poszła do domu. Stała w krwawym świetle tej nocy, niedaleko stolarza Wąsikowskiego. Niewiele go znała, ale podeszła. Bała się śmierci i nie wierzyła w nią, patrzyła ze strachem po ludziach. Wąsikowski tęgi, niewysoki, z małym, twardym wąsem miał usta półotwarte z pilności nad­słuchiwania.

— Będzie bitwa o Warszawę. Boi się panna Hel­ka?

Bała się. Więc stanęła blisko przy brązowym rę­kawie marynarki, żeby poczuć ludzką obecność. Z nieba leciały iskry jak złociste ziarna szeroko rozsie­wane wiatrem. Dzieci zasypiały ciężko na rękach matek, przechylając główki jak ptaki, albo przykucały na bruku przy matczynych spódnicach i tak za­mykały oczy.

Raz po raz głuchy huk nadciągał ulicą, wprawiał w drżenie szyby i bruk i ciskał Helkę na ciepłą przy­stań szerokiej piersi Wąsikowskiego. Przygarniał ją wtedy mocną ręką i nawet, prostując się później czu­ła jeszcze gorący uchwyt.

Coraz mniejsze gromadki żołnierzy biegiem leciały do rogatek. Noc musiała być głęboka, bo na krańcach czerwieni leżały teraz sino czarne obłoki. Przytrzymująca ręka znalazła się nagle wysoko i przy naj­bliższym wstrząsie przycisnęła się zuchwale do pier­si.

Gorący, znajomy dreszcz spłynął Helce wzdłuż krzyża. Przywoływała się sama do rozumu: — Prze­cie to już śmierć na oczach.

Przecież czekała wiernie na tego, co był jak żaden, każdego dnia, a dzisiejszego najwięcej, bo mógł być ostatni. Drżała.

Piekło otworzyło się na ulicy w płaczu dzieci, co chciały zwyczajnego spania w domu, w krzykach strachu dorosłych, kiedy od bliskich uderzeń trzęsły się domy i bruk pod nogami i gdzieś trafiał pocisk z druzgocącym łoskotem, który zostawiał po sobie kolebanie wstrząśniętej ziemi. Wtedy gorąca ręka otarła się z natarczywą pieszczotą, domagała się nie­cierpliwie ustępliwości, rozgrzała cienką szmatę suk­ni, tak, że się zdawała dotykać samej skóry. Chciała prędko jedynej widać czułości, jaką sobie umieli da­wać ludzie.

Jeszcze ścigały Helkę myśli prawdziwe i gorzkie, że to nie był dziwkarz ten Wąsikowski Kaźmierz, więc chyba słyszał, że nietrudno o nią, kiedy był taki śmiały. Szarpnęła się, ale ręka pospieszyła gorliwie, przyciągnęła ją wytrwale, mocno jak swoją. Odwróciła się, bo oczy jej zachodziły mgłą.

— Boję się — powiedziała ochryple.

Cienkimi palcami lekko strzepnęła grzywkę, kiedy jej z bliska w twarz zajrzały oczy Wąsikowskiego zapalone ogniem niecierpliwości. Obca kobieta z dzieckiem na ręku odwróciła się ze wstrętem: Wi­dział to kto?

Helka spuściła głowę: — Dziś spać nie trzeba, bo jutro może i wstać nie trza będzie.

— Chodźmy — zaszeptał Helce w samo ucho głos proszący i ochrypły od bezrozumnej chęci. Nie chcia­ła, opierała się mocno o kamienie bruku stopami, co obolałe od stania ześlizgiwały się łatwo z miejsca. Ją samą przejmowało bezmierne zdumienie, że się tak działo, że płonęła chęcią wierności dla jednego, a przecież inni też uciszali w niej jakąś tęsknotę.

Pod niebem zasnutym kłębami dymu i ognia uli­ce stały się głośne jak w dzień.

— Idziem — szepnął Wąsikowski i choć zdawało się Helce, że wrosła w ziemię, oderwał ją lekko i po­ciągnął za sobą. Dym gryzł w oczy, odganiała go w biegu rękami. Ludzie oglądali się za nimi, gdzie lecą, ale oni skręcili zaraz w polnym kamieniem brukowaną Zawielną, przyciśnięci do siebie.

— Wróćmy się, panie Kaźmierzu!

Trzymał mocno przegub jej ręki i tak szli, aż przystanął. Dopiero po chwili zrozumiała, że tu mieszkał. Ciemna sionka, schodki, drzwi, tyle bywało podob­nych na Targówku, że jej się na raz zdawało jakby już tu kiedyś była, jakby się życie przemieniło nagle i nie to w nim było, czego chciała, ale to, co zbierał i pod nogi jej ciskał przypadek, a ona lecia­ła za nim jak kamień rzucony byle gdzie.

— Pani Wróblewska — zawołał z cicha parę razy Wąsikowski, a kiedy nikt nie odpowiadał, pchnął ją prędko i zaraz u drzwi zamknął zasuwkę.

Kafle kuchni i okrągłe lustro miedzianego rondla zaświeciły przez ciemność. Jeszcze chciała uciekać, a on już ją ogarnął ramieniem, prowadził przed so­bą, tam gdzie się piętrzyły ułożone porządnie na bia­ło świecącej w mroku kapie trzy coraz mniejsze poduszki. Poczuła je pod sobą mocno ubite twardym, gospodarskim pierzem. Szczęściem ciemność jak gę­sta szmata leżała nad nimi i tylko błyski białych kafli i miedziany krąg rondla świeciły zagubionym w mroku blaskiem.

Obce oczy, nigdy zbliska niewidziane podobne były do wszystkich innych, świecące i chciwe na krótko.

Sama sobą wzgardziła nagle gwałtownie, że po­szła za tą ręką pewną jej uległości. Łzy wściekłości i żalu podeszły do gardła, o całe życie szalone, co się zaraz mogło niedokończone rozpłynąć w ogniu i huku. Aż się wszystką mocą odwróciła od siebie samej

i zarzuciła ramiona, zaplotła ręce koło obcej, dyszą­cej nad nią szyi.

Zacisnęła oczy i czarność stała się nieprzeniknio­na. Ziemia drżała kolebiącym dalekim wstrząsem. Gdzieś z przepaści zapamiętania, z niewiedzącej czarności pod zaciśniętymi powiekami, odwołał ją głos zdyszany i niski:

— Pocałuj, no, Helka, pocałuj mnie.

… Około piątej rozwidniło się całkiem i Heniek, który od godziny przepadł gdzieś, przyleciał zdysza­ny i blady: — Zamknęli most, nikogo nie puszcza­ją.

— Gdzie latasz? — krzyknął stary gniewnie jak nigdy. — Choćby i nie wiem co tu było, idą precz ruskie rządy — krzyczał — ten kto dożyje, doczeka się teraz.

Gorzał, dreptał w miejscu, pełny uniesienia i dziwnej nadziei, aż ludzie coraz więcej do niego przystawali, bo tu był jedyny, co się czymś mógł dźwignąć w tej strasznej, ostatniej godzinie. Ale i tacy byli, co patrzyli gniewnie w inną stronę, że chcą żyć i koniec bez wielkiego gadania. Nagle ziemia pod ich nogami stała się jak taneczna, wirująca podłoga, podnieśli krzyk, chwytali się za naj­bliższe ramiona, cała Praga zatrzęsła się, w jednej chwili, niebo po same krańce zapaliło się gorejącym ogniem i zaraz powlokło gęstym jak sukno dymem.

Olbrzymi, czarny kształt uniósł się w przestworza jak skrzydło szatana i runął w niewidzialną prze­paść z hukiem tak strasznym, że ludzie padali płasko na ziemię, jak splątane z sobą niezdarne żyjątka. Nad ulicami podniosła się wichura i do wtóru przeraźliwemu łoskotowi żelastwa, padających ciężarów, setki szyb brzęknęło dźwięcznie o kamienie ulicy. Wiatr zwinął w świszczący lej cały kurz, uniósł obrócił w tej kurzawie dwoje ludzi, co nadbiegli zdaleka.

Heniek wyrżnął o ścianę, aż mu krew poszła z nosa. Starł ją wierzchem dłoni i obejrzawszy się, zoba­czył ciotkę klęczącą na oba kolana z własnej woli, czy przez upadek. Tylko stary się utrzymał i przez łzawe od dymu oczy patrzał chciwie w stronę Wisły.

— Już tam niema nikogo z nich — rzekł pod­nosząc skrzywioną rękę w stronę miasta i uśmiechał się. Niedaleko przy nich świeciła na ulicy krew dziewczyny Wójcików, którą cisnęło o bruk, aż się poraniła.

Noc przedłużyła się, zaczerpnęła nowej ciemności, nad czarnymi od dymu ulicami, aż po widzialne granice nieba płynęło kłębiaste morze płomieni.

— Mosty nam wysadzili — szło po ludziach ję­kiem, zdumieniem i strachem. Z niewielkiej odległo­ści podniosło się równe, donośne terkotanie maszyno­wych karabinów. Trzasnęło między polne kamienie bruku, osmaliło stojących bliżej i zaraz podniosło się wycie trafionego człowieka. Szał wstąpił w tych, co od wieczora już bezczynnie stali w miejscu, tłum rozerwał się na strzępy, ktoś pierwszy rzucił słowo: piwnica, i nagle objawiło się wszystkim, że to był jedyny ratunek i schowanie. Ludzie jak wiatrem zdmuchnięci sypnęli w różne strony i tam, gdzie się czynił ścisk, odrzucali na oślep wszystkich po drodze, nienawidzili ciała, co wyprzedzały ich własne, dep­tali po tych co padli, nie żałując dzieci.

Do piwnic, pod ziemię, kiedy nie dawali im żyć na ziemi.

Aż stary Łobziński łokciami i ramionami jak klin wraził się w gromadę, przytrzymując się Heńkowych rąk i chrypnącym głosem wrzeszczał w ulicę to sło­wo jedyne, co się najdłużej zawsze ustawało wiarą i nadzieją w sens świata:

— Luudzie!

Heniek mu plecy podstawił na oparcie, bo przele­cieliby po nim, on zaś pięściami w czyjeś piersi wparty, wstrzymał ich na ułamek chwili, starczący przecie, że się oparli, rozsypali, ciszej, choć jeszcze pędzili i przeciskali się gwałtownie naprzód.

Bezrozumnie, za każdą cenę, chcieli żyć, nie chcie­li śmierci, ani kalectwa, ale ktoby ich tam pytał cze­go chcieli.

Dzień ten nie miał świtu. Kiedy się wynurzył z za dymu i ognia, blady, bezsłoneczny, wstrząsały miastem huki wystrzałów i dziwny odgłos jak gdyby olbrzymiej dziecinnej grzechotki wstrząsanej nieustannie. Na opustoszałej ulicy letni wiatr niósł moc­ny zapach spalenizny i ostatnie obłoczki dymu, co zostały po moście przez Wisłę.

Okna i drzwi patrzały ślepo, bez szyb na wstają­cy dzień, ziemia trzęsła się od wystrzałów, ludzie z niej zniknęli, cała żyjąca Praga zstąpiła do piwnic.

III

Okazało się, że łysy zdun Kołko z żoną już siedzie­li w piwnicy od wczoraj wieczór i z przerażeniem wysunęli się naprzeciw rumorowi, co leciał ze scho­dów od nowych przybyszów.

Pierwsza zestąpiła ostrożnie w dół Bartczakowa, ręką osłaniając lampkę oliwną z przed obrazu, naj­starsza córka niosła za nią chustki i szmaty, dzieci zlatywały, przypychając się koło nóg. Obcy, obdarty chłop w brązowych welwetowych spodniach we­pchnął się za nimi jak swój. Później, po schodkach jeszcze od zimy zasypanych węglowym pyłem, cuchnących kiszoną kapustą zeszli Łobzińscy, garbata ciotka z naftową lampą, za nią mizerny, stary brat i Heniek, ich chłopak, tak mówili o nim, taka została nazwa z czasów, kiedy synowie starego byli w domu. Był tu przecież jak syn.

Bartczaków Jasia w pierwszej chwili przelękła się obcego, bo zawsze była strachliwa i chowali ją deli­ katnie. Podnosiła przezroczystą od siedzenia w do­mu twarz, nad którą obciągały się gładko jasne, mo­cno ściągnięte włosy. Obcy zaś śmiało przemierzył piwnicę, gdzie wszyscy stali jeszcze kupą, nie wie­rząc, że im tu przyjdzie zostać. Przewrócił z hukiem pustą pakę, żeby było na czym siedzieć.

Spostrzegli się też Bartczakowie i kamieniarz za­czął zaraz dla swoich szukać najlepszego miejsca. Stara poszła jeszcze po coś na górę, więc i Heniek po­leciał dla swoich.

Na górze było cicho, ale kiedy otworzył drzwi iz­by, wionął zapach spalenizny przez puste, bez szyb szkielety okien. Wiatr zaśmiecił podłogę skorupami zbitych statków, z sufitu spadł miejscami tynk. Wydało mu się nagle, że ściany drżą zlekka i ściągną­wszy z najbliższego haka ciotczyną chustkę, zbiegł w dół zdyszany i wpadł w piwniczną, duszną noc.

Łysy Kołko wytrzeszczał zdumione oczy w nabrzękłej twarzy: — To tak jakby ruskie przed Niemcami uciekły, co?

Tylko z tego był rad, że pierwszy pomyślał o piwnicy, wczoraj. Bartczak już się oglądał niespokojnie za swoją żoną, podchodził coraz do drzwi, chciał nawet iść, ale obcy chłop go wstrzymał: — Jak ma wró­cić to się sama wróci.

Strach przeleciał po nich, dopiero kroki na scho­dach przyniosły uspokojenie. Bartczakowa szła, nio­sąc ze sobą statki i szmaty. Miała pełne obie ręce, przytrzymywała podbródkiem, na plecach dźwigała kołdrę i tak zgarbiona, obciążona rozepchnęła drzwi, a dzieci skoczyły jej pomagać. Zawalili pół piwnicy, aż się ludzie wyśmieli: — Całe mieszkanie zniesła, aby szafy brakuje.

Tak jej się ciężko było rozstać z dobytkiem, że co­raz wspominała inne zostawione rzeczy, jakby tylko to miało ocaleć, co zabrała. Nawet stary Łobziński zaczął się śmiać, sami nie wierzyli ludzie, że im się na śmiecił wzięło, ale tak było, póki żyli, umieli się jeszcze śmiać.

Jasia Bartczaków pierwsza powiedziała na głos prawdę, że tu było strasznie. W głębi stały dwie wielkie kadzie zostawione po fabryczce, w kątach leżała ciemność, wilgoć, brud i pajęczyna.

— Mamo, szczurów tu nie ma? — spytała półgło­sem.

— Szczury nie takie straszne, gorsze to, co na górze lata — rzekł obcy ze śmiechem. Nie mógł usiedzieć spokojnie. Podszedł do kadzi, stuknął palca­mi, aż się echo odezwało:

— Niechno panna poświeci — rzekł nagle do Jasi — może posuniemy, to więcej miejsca będzie.

Jasia przycisnęła pięści do piersi: — Ja tam za nic nie pójdę.

— Też nie masz iść — ojciec zaraz porywczo.

Ale Heniek porwał się świecić. Lampa błysnęła jasnym kręgiem po spękanych, sinych ścianach. Chłop przechylił się, zajrzał i zakasał rękawy. Był wysoki i mocny. Ująwszy oburącz kadź, chciał ją pchnąć. Zgrzytnęła ciężko po chropawym kamieniu. Można było wspiąć się na palce i zajrzeć do wnętrza.

— Rety!

Nie odrywał oczu od mrocznej głębi. Bartczak podniósł się i uczynił parę kroków naprzód. Ręce Jasi wczepiły się w matczyny rękaw.

— Co jest? — zapytała Bartczakowa.

Lampa w rękach Heńka biegła po niskim pułapiem i czarnej podłodze drżącym, ruchomym krążkiem. Obcy splunął i roześmiał się w głos:

— Ktoś tu sobie zamieszkiwał. O, jest słomy wią­zka, skórki po chlebie.

Podniósł i pokruszył w rękach czarny, uschły ka­wałek.

— Tutaj? — krzyknęła Kołkowa, czyniąc nad sobą krzyż. — Jezu, dnia i godziny człowiek nie pe­wny, w piwnicy pod domem kto wie co za jeden, bandyta albo co.

Wszyscy chcieli zobaczyć słomę i skórki, podcho­dzili, zapuszczali ostrożnie wzrok w ciemne, piwnicz­ną wilgocią przesiąknięte wnętrze kadzi.

— Może to był naprawdę bandyta? — przeraziła się Jasia.

Ciemne oczy obcego zaświeciły jej prosto w twarz: — Zaraz bandyta, jak nima gdzie nocować to tu lepiej jak w łóżku.

Wtedy z ciemnego kąta, gdzie już nie sięgało świa­tło lampy nachylonej nad kadzią, rzekł głos prawie radosny:

— Ja tu jednemu dawałem nocleg, więcej jak dwa lata temu, wiosenną porą było w jakiemś kwietniu.

Światło w rękach Heńka wzeszło zwolna na śro­dek piwnicy, zatrzymało się wysoko i pokazało zgar­bioną postać siedzącą na skrzynce. Zaczerwienione oczy patrzyły zdaleka na grudkę podawaną z rąk do rąk, spoglądały z szyderstwem, jakby już przyszedł koniec na wszelką tajemnicę. Kadź obsunęła się nagle na nierówności cementu, poruszyła się walcowa­tym kształtem i obcy chłop złapał Jasię wpół, odsta­wił pod ścianę.

— Jaśka! — krzyknęli Bartczakowie, ale ona stuknęła obcasami i czerwona jak ogień stanęła przy swoich. Już nie mogła odtąd usiedzieć, wstawała, zmieniała miejsca, aż matka zawołała porywczo: — Siedź już!

Chłop krzyknął szorstko do Kołki: — Pomagaj pan, przecie sam nie uradzę! — Wielkimi rękami podpierał chybotliwy kształt.

— Tak było — zaczął stary, choć go nikt nie prosił. — Przyszedł ten Zbyszek, żeby go nocować, tom go zabrał do piwnicy, bo już tu najpewniej. Miał przeczekać i iść zaraz za rogatki, bo go w mieście szukali, a już taki był zziajany, że jak siadł to zadrze­mał. Sam kazał, żebym tylko raz na dzień schodził, nie więcej.

Głos mu się naraz potknął, stał się cichszy, opadł: — Dwa dni siedział i trzy noce, na trzecią ze świtem wyszedł, to wzięli go później w dwie godziny, dowie­dzieli się widać…

Oczami wolno ogarnął Bartczaka, zamilkł. Od tego czasu miał na niego posądzenie, bo go kamieniarz widział schodzącego w dół z jakąś strawą. — On czy nie? — Sto razy tak się pytał, ni­gdy nie wiedział i jeszcze teraz spojrzał, właśnie, kie­dy kamieniarz ułożył równo jakieś szmaty i posadził na nich najmłodszą Jadzię, żeby jej od kamienia nie wiało. Chyba nie, pomyślał.

— A co się z tym zrobiło? — spytała Kołkowa.

— Wywieźli go, kto tam wie gdzie i kiedy wróci. To jak na drugi koniec świata.

Kiedy się podchodziło do piwnicznych drzwi, schyliwszy głowę, można było dojrzeć, przeświecający od uchylonych drzwi skrawek nie­ba, na którym czerwień już się zmieniła w stygnącą różowość. Obcy chłop coraz tam podchodził i zaglądał, a Kołkowie krzyczeli, żeby drzwi zamykać, bo dalekie łoskoty wstrząsały wtedy piwnicą. Ciemność, w której drgało światełko małej lampki stała się duszna i zaczęła ciężyć płucom gęstością i odorem stęchlizny. Dzień, który już na gó­rze musiał być w pełni, przypomniał się naraz w naleganiu małych Bartczaków, że chcą jeść.

Garbata Frania połamała w rękach chleb i podzie­liła go dla swoich na kawałki, po tym dojrzawszy oczy małej Jadzi, podetknęła jej prędko: — Na.

— Bóg zapłać — rzekła z powagą Bartczakowa.

Żuli suchy, niepopijany niczym chleb, aż po czar­nym wnętrzu piwnicy poszło znów niedostrzegalne drżenie, podchodzące do gardła mdłym huśtaniem. Jasia krzyknęła najgłośniej i poszukała oparcia nie­spokojnymi rękami. Ale matka ogarniała młodsze, obcy stał pod ścianą, wysoki w swojej złachmanionej marynarce i zniszczonych welwetowych spodniach. Wyglądał mocny, nie bojący się.

Z góry raz po razie leciał teraz rumor spadają­cych ciężarów i dźwięczne brzęki. Bartczakowej za­częło wszystko wadzić, krzyczała na dzieci, na mę­ża, modliła się, zdjął ją strach, że przyjdzie najgor­sze ze wszystkiego, głód.

Kolejno wyglądali ostrożnie na schody. Po skrawku nieba widzialnym w otworze płynęły dymne za­słony, z pod nich przebłyskiwała jasność oślepiająca, codzienna.

Obcy przegarnął ręką włosy i wszedł na drewnia­ne, trzeszczące stopnie. Łobziński ruszył się za nim: — Gdzie pan idziesz?

— Nie usiedzę.

Jego zniszczone ubranie pokazało się wyraźnie w świetle, które tu przy drzwiach było szare i mętne. Garbata zdmuchnęła lampę, bo wchodziło trochę światła.

— Pójdę — rzekł chłop — Jeść też się chce, tyl­ko, że ja w tych stronach nie wiem gdzie.

Jeszcze nim Jasia spojrzała, zabiło jej serce.

— Poszłaby ze mną ta panna pokazać. Przecie i dla dzieciów trzeba co zafasować.

— Jabym z tym panem do Kurkowej poleciała.

Aż gorąco zalało Bartczakową. Z panem, w dziu­rawych portkach, za delikatnie dziewczynę wycho­wali, każdem uwierzy.

Szarpnęła ją z całej siły: — Co ci się zachciało?

Chłop zaśmiał się niewdzięcznie i jeszcze raz wyj­rzał w górę.

— Jak nie będzie co jeść i tak nie usiedzimy — krzyknęła Jasia uparcie i płaczliwie.

Dopiero kamieniarz huknął na nią: -— Stul pysk! — a tamten skoczył w górę, biorąc po dwa schodki. Stary Łobziński patrzał za nim z namysłem:

— Poszedłbym też — mruczał — ludzi zobaczyć, pomówić, co teraz.

— Ale, ale — krzyknęła siostra. — Gdzie pój­dziesz, czekaj choć aż ten wróci.

Jadźka Bartczaków znów chciała jeść. Duszna cisza leżała w piwnicy. Jasia z cegieł zrobiła sobie siedzenie blisko drzwi. Przymknę­ła oczy i oparła się o ścianę. Jej biała twarz świeciła w ciemności kredowo. Chciało jej się płakać z rodzi­cielskich krzyków, z tej piwnicy, z jakiejś niewysłowionej goryczy i niemocy. Z góry dudniły dalekie grzmoty jak jazda ciężkich, ładownych wozów po kamienistych wybojach.

— Musieli widzieć, że Warszawy nie utrzymają — rzekł Bartczak.

— Psiamać, co tera przyjdzie? — westchnął kło­potliwie i pytająco zdun Kołko.

— Natracą ludzi, wezmą miasto i tyle — zamełł prędko Łobziński. Nowy duch w niego dziś wstąpił. Był prędki i gadatliwy. — Nie będą ludzi żałowali. A jak to w piątym roku, pan Bartczak musi pamiętać, bośmy sobie nie raz rozmawiali, to się wtenczas tych żałowało, co giną, że krwi szkoda robotniczej, a jak się inni tą krwią rozporządzają i leją to nie szkoda, aby w swojej sprawie trza żałować.

— Przecie nie żałowaliśta. Mało utłukli, a wywieźli?

Kamieniarz zasępił się nagle. Musiało go przyci­snąć ponure rozmyślanie, do czego z tej piwnicy wyjdą, ale nie z Łobzińskim było o tym mówić. Taki jak on, jednej melodii jak ten ptak wyuczony, całe życie tylko swoje świergotał. Bartczak życie rozumiał. Ukłonić się żałobnej wdowie, poradzić piękny pomnik z serdecznym wspomnieniem, mówić cicho. W kamieniarskim fachu znało się ludzi.

— Będzie co Bóg da.

Przez szparę w drzwiach nie zaglądała już jasność, kiedy Heniek ofiarował się wylecieć na dwór. Nie zatrzymywali go. Osłabli z głodu i duszności leżeli i siedzieli po kątach.

Na dworze mroczyło się. Heńka owiało czyste po­wietrze. Biegł ulicą, aż w uszach świszczało, bo na­przeciwko pod płotem z żerdzi Malarczyka leżał cie­mny ludzki tłomok.

Dopiero na podwórzu u piekarza Szczapki zoba­czył żywego człowieka, dziewczynę pompującą wo­dę.

— Co jest na ulicy? — spytała ciekawie.

— Nic — odrzekł, a gdzie Szczapki?

Pokazała na mieszkanie. Heniek podszedł do drzwi na parterze w wąskiej sieni i zapukał mocno.

— Panie Szczapka, krzyczał, bijąc pięściami w drze­wo. Zdawało mu się, że słyszy szmery, ale nikt się nie ruszył. Bił gniewnie pięściami w drzwi, za któ­rymi był chleb. Pot oblepił go całego ze słabości i gniewu. Muszą przecie mieć chleb, a nie otwierają, myślał. Ściskało go w gardle. Wracał z niczym. Już nie pędził. Stanął nawet nad leżącym człowiekiem. Bał się, ale chciał go widzieć. Zobaczył żelazistą, wielką jak bochen twarz niemłodego mężczyzny z otwartymi oczami. Odwrócił się. Czuł wstręt i zdzi­wienie. To umarli nie zamykali oczu sami? A śmierć nic nie znaczyła i leżało się pod płotem?

Dopiero przed domem usłyszał dalekie hałasy i zo­baczył nową, wypływającą na niebo różowość. Kie­dy się pogrążył w ciemność piwnicy, w głowie koło­wrotem jeździły sine ściany i chropawa podłoga.

O niewiadomym w ciemności czasie dzieci stały się nieprzytomne ze strachu i z głodu. Krzyczały: — Mama — i — jeść, zimno!

Płakały w zamkniętym, kamiennym pudle. Jasia leżała na swoich cegłach jak nieżywa. Wtedy Bartczakowa i Frania zabrały się i wyszły na schody. Ledwo przeciąg dał znać, że otworzyły drzwi, Jasia wyprostowała się gwałtownie.

Noc zapadała. Przy otwartych oknach, bez szyb, w izbie Łobzińskich zasypanej kurzem, piachem i szkłem gotowały jedzenie z zebranych resztek kaszy i kartofli. Ogień w kuchni świecił czerwono, noc ło­motała bliskimi grzmotami. Pomagały sobie, szep­tały, przyciskały się trwożnie do siebie przy uderze­niach, jakgdyby były sobie bliskie przez wszystkie lata mieszkania tutaj, jakby nie odwracały się od sie­bie codzień nieprzyjaźnie i nieufnie. Jakby na dnie wszelkich rozdarć wrogich leżała zawsze przecież bli­skość ludzka. Bartczakowa ujęła gorący garnek przez ścierkę. Frania, stercząc garbem, szła naprzód i świe­ciła. Tak zeszły. Ale dzieci nie miały dosyć, zjadły za prędko i raz zacząwszy, chciały wciąż jeszcze.

Bezdzietny Kołko zatykał sobie uszy i odwracał się ze wstrętem, a Bartczakowa przemieniła się nagle w oszalałą wiedźmę. Krzyczała i zawodziła. Wypełniała swoją chudą postacią całą piwnicę, rzuciła się na czarną podłogę i palcam i drapiąc po niej, prze­klinała ziemskie piekło ludzi. Kamieniarz nie chciał tego słuchać. Już był nie ten sam, co rano zeszedłszy, szukał dla swoich wygodnego kąta. Był głodny i niewyspany. Sine, podpuchnięte obwódki szerokim pier­ścieniem leżały pod oczami. W mig zrobił pięścią i nogą porządek.

Kopnięciem uciszył napierającego się jeść chłopa­ka, a żonę upomniał w plecy. Przycichła natychmiast. Kołkowa z wypełzłymi włosami obok prze­działu ukazującego papierową skórę głowy, już nie dbała o swojego łysego Antosia. Skulona na pace, szeptała mu cicho, bo cały czas tylko półgłosem do siebie mówili:

— Poszedłbyś też po co — i odwracała się gniewnie, kiedy milczał.

Tak coraz z kolei ktoś z nich słabł, pokazywał innym swój strach i chęć życia za każdą cenę i to, co w nim żyło skrycie niepoznane i nieujarzmione.

Dzieci posnęły i nie wołały już. Zasypiali i dorośli coraz częściej, bo sen brał się z gęstej duszności pod niskim pułapem. Twarz starego Łobzińskiego ukazywała we śnie doły i kości, niepodobna do żyjących.

— A tamten poszedł i przepadł — odezwał się nagle w ciszy kamieniarz. W kącie poruszyła się je­go blada córka, nie otwierając oczu.

Heńkowi w mig uleciało z żołądka ciepło po zupie, został głód i mdłość. Nie chciał zasypiać, bo budził się zgrzany, z sercem tłukącym się ostro pod sa­me żebra, ze strachem na widok zapadłych, przeraź­liwych twarzy. Najgorsza była zielonkawa, chuda twarz małej Jadzi. Nie chciał tu zostawać. Wszyst­ko, co się mogło stać na górze, straciło nagle okropność. Nie bał się już niczego.

Z nogami miękkimi jak wata polazł ku wyjściu na schody, pomagając sobie rękami. Przez sionkę po­szedł chwiejnie do drzwi i pchnąwszy je szeroko, sta­nął nagle oparty ze słabości o mur, przerażony i pe­łen zdumienia.

Bowiem opłynęła go cisza, nie piwniczna, głucha i tępa, ale łagodna cisza letniego świtu. Ulica była pusta i spokojna, zasypana połyskliwym chodnikiem szklanych odprysków z szyb. Cegły i kawały tynku leżały pokruszone na bruku. Nikogo już nie było pod płotem Malarczyka, a nad ulicą, bo w tych dniach pa­trzało się przecież wciąż w górę do niepotrzebnego w codziennym życiu nieba, tam wielka przestrzeń światła wiszącego nad miastem miała kolor bladej liliowości fiołków i nieznajomych przedziwnych tka­nin. Gwiazdy niepodobne do nocnych gasły w bla­dym złocie i żyć było lepiej niż umierać.

Dorastający Heniek stał sam, nie ruszał się z miej­sca, ogłupiony radością. Przychodziła mu owszem myśl, czy tam nad rzeką stoi jeszcze miasto Warsza­wa, czy żyją w niej na Lesznie jego matka i chło­paki, ale nic nie było ważniejszego niż oddychanie tak głębokie, że pierś prężyła się i kurczyła dotykal­nie.

Dopiero po chwili nadszedł z dołu szurający chód kobiecy i Bartczakowa wywlokła się na górę. Z krzy­kiem, co rozdarł ciszę tej chwili, która nie była dniem, ani nocą, zaczęła wołać dzieci. Jadzia nie mo­gła stanąć na nogach i robiło jej się niedobrze.

Zobaczyli się nagle wszyscy przed progiem, zaro­śnięci mężczyźni o zapadłych twarzach, potargane i wynędzniałe kobiety w bogatym blasku fiołkowego światła. Od Malarczyków, od Olszanków pokazali się ludzie. Krzyczeli, przypadali do ziemi i śmieli się do tej swojej odzyskanej, niepewnej własności. Ostatnia wyszła i zaraz przysiadła na progu sieni Jasia. Już mówiło się głośno, że Niemcy weszli do miasta. Łobzińskiemu latały ręce niespokojnie, coś na sobie po­prawiał, gdzieś chciał lecieć: — Trzebaby do Pawlaków iść zaraz, usłyszeć co ludzie mówią. — Śmiał się nawet.

Ten i ów ze zdziwieniem spojrzał. No tak, jego prawda była na wierzchu. On zaś nawet głośno sobie marzył: — Może i nasz Leon z wojskiem tu nadej­dzie?

Za oknami bez szyb już pokazywali się ludzie i krzątali przy wystygłych kuchniach. Bartczakowie stanęli oddzielną gromadką, z nikim się nie łączy­li i na nikogo nie czekając, weszli do sieni.

Wnet się w pojedynczych izbach, na kuchniach zaczęły zapalać ognie i na każdym oddzielnym og­niu ustawiano garnek strawy. Ludzka wspólność po­dzieliła się na izby. Jeszcze niekiedy nasłuchiwano, ktoś zrywał się z dreszczem strachu, ale nad mia­stem wschodził już cicho i pogodnie słoneczny dzień, bez strzelaniny. Kiedy Heniek wynosił zmiecione z izby odpadki tynku ze ścian i szkło z wybitych szyb, stary wychodził na miasto suchy, zgarbiony i spie­szył się, żwawym krokiem do wielkiej, upragnionej przemiany.

III

Zasłony przedłużały jeszcze noc w mieszkaniu na Erywańskiej. Tylko w stołowym były odsunięte, ale tam panował wieczny mrok weneckich stołowych w mieszczańskich domach. Gładkie sukna jeździły po posadzce. Kierowały nim i ciężkie stopy Stefanowej. Wysuwała naprzód to jedną, to drugą i ślizgała się po pokoju. Bezszelestne kroki Marietki wędrowały od żardinierki do kredensu.

Z mlekiem, z bułkami przyszły dziś nowiny, że się w mieście coś dzieje, bo w stronę Pragi ciągną wojska. Kiedy niespodzianie zadzwoniono u kuchen­nych drzwi, Marietka zadrżała i pobiegła za Stefanową.

W czarnej, szydełkowej chustce, w ciemnej bor­do sukni zapiętej po szyję, z gołą, siwą głową stała przy drzwiach służąca starszej pani Krzeptowskiej. Ukłoniła się głęboko, nie rozłączając skrzyżowanych pod chustką rąk.

Teściowa leżała już od miesiąca. Nie mieli wiele nadziei na jej wyzdrowienie, ale jeszcze wciąż było coś nieprawdopodobnego w tym, że jej ruchliwa postać jest przykuta do łóżka, że choruje właśnie jej spokojne, niewzruszone serce.

Lisowa nie przynosiła żadnych nowin o stanie zdrowia. Była już stara i nieco ociężała. Objaśniała rozwlekle, poco jest potrzebny blaszany ogrzewacz, który chciała pożyczyć. Powstało pewne zamiesza­nie. Marietka nie pamiętała kto go miał. Pobiegła szukać, nie znajdowała. Chyba w łazience. Kiedy przystanęła bezradna w ciemnym korytarzu, znalazła się przy niej Lisowa. Schylając pomarszczoną twarz, powiedziała pospiesznie, z ważnością:

— Starsza pani prosi, żeby pani przyszła dziś, ale sama, ma coś powiedzieć.

— Mnie? No, przyjdę, oczywiście.

Marietka nachyliła się z uśmiechem, czując w gardle, w uszach oszalałe łomotanie serca. Teraz! Jakże mogła łudzić się od lat, że oczy teściowej wi­dzące kurz w girlandzie na szczycie kredensu, mogły czegoś nie widzieć?

Stefanowa przyniosła ogrzewacz i Marietka wróciła do pokoju. Miała przyjść sama. Czyżby dla star­szej pani Krzeptowskiej istniała sama Marietka? Czyż nie zaczynała istnieć dopiero przez Wacława i dzieci? Skąd brało się coś przeznaczonego na jej wyłączną wiadomość i własność?

Wszczynała z sobą po raz tysiączny jedyną, własną sprawę swego życia. Lata nie znaczyły nic, skoro razem z nimi rosła nierozerwalna więź z przeszłością, Karusia. O jasnych porankach, o ponurych zmierzchach i czarnych nocach, tuż obok Wacława, zawsze toczyła się jej wieczna, niedokończona spra­wa. Bywała oskarżona i oskarżenie druzgotało ją set­kami argumentów. Więc milczała w zawziętym, tępym uporze najzatwardzialszych grzeszników, któ­rzy nie potrafili inaczej.

Zrobiłam to. Dlaczego? Milczenie. Nic innego nie miała w sercu jak krwawiące milczenie.

Niekiedy, rzadko przerywała je. Pytaniami.

Co miała, co mogłą zrobić, skoro potrafiła wszy­stko, tylko nie wyrzec się? Była tego pewna jeszcze po latach. Nie, nie wyrzec się. Odejść? Przecież nie do Henryka, skoro tego nie chciał dość mocno. Odejść i zostać samej? Kobiety nie bywały same. A gdyby chciała, gdyby powiedziała tę prawdę, któżby jej uwierzył, że jest człowiekiem, nie potworem, że jest łagodną Marietką, ktoby jej zostawił Jurka? Bolesna, gwałtowna czułość dla dzieci zalewała ją. Łzy w niej wzbierały, zawsze na nowo palące i rzęsiste. Była wtedy prawie szczęśliwa, że popełniła swoją zbrod­nię, że miała ich dwoje.

Korzyła się, spychała w proch. Już nie ma winniejszej na świecie. Chciała sama doznać najgłębsze­go wstrętu do swoich postępków. Czuła go wraz z ul­gą. Matka należy do dzieci, była z dziećmi.

Palce ziębły jej od wewnętrznego chłodu zgrozy, kiedy wycierała kurz z dzbanka, z cukiernicy, z dwu­nastu filiżanek malowanych w fiołki i róże.

Nie było końca tej sprawy, była wieczna i nie było takiego sądu, któryby jej nie potępił. Ale Marietka pragnęła być potępiona, zgadzała się z każ­dym wyrokiem, byle ją pozostawiał przy nich.

Jakże trudno było uwierzyć, że się samemu było tą straszliwie przewrotną i podłą istotą. Nie potrafiła nigdy oprawić żywej ryby, zmuszała się, żeby ją ogłuszyć, a potrafiła zrobić to. Brakło jej oddechu. Gdzie się zaczyna, gdzie się kończy ludzka wina i pokuta? Układała ostrożnie filiżanki.

Była nieuczesana. Szlafrok stał się za obszerny w miesiącach wojny i opadał nieporządnie.

Wacław wyszedł z sypialni i spojrzał na nią: — Dlaczego ty się nigdy nie ubierasz najpierw? —

Zawstydziła się sama. — Już ostatnia filiżanka — rzekła ulegle i odwróciła pękaty dzbanek obfitością róż i fiołków do góry. Chciała opóźnić postanowie­nie, kiedy iść. Jeszcze podeszła do dziecinnego i nadsłuchiwała, ale było cicho, więc odeszła z westchnie­niem.

Mała Kara jednak nie spała. Przebudzona leżała cicho i złościła się. Bo do niedawna jeszcze pod za­mkniętymi powiekami przeżywała zawsze szczęście picia kawy z seledynowego kubka przed samymi oczami Jurka, którego zmuszano do ustępstwa, bo ona była młodsza.

Codzień, zaraz po wstaniu zaczynała się sprawa, kto dzisiaj będzie pił z kubka. Ale dziś jest inaczej. Nieprzyciszone kroki dorosłych chodzą prędko w są­siednim pokoju i Stefanowa mówi wyraźnie: — Cały Rakowiec w jednym ogniu.

Jurek śpi odwrócony do ściany, wciśnięty w po­duszkę i Kara złości się.

Przez kilka lat ledwie pracowity czas łączył i spla­tał z godziny na godzinę sprawy Jurka i Kary, a te­raz wciąż tylko dzieli, rozrywa ich wielka różnica czterech lat i tylko w kłótniach czują jak są zrośnięci na zawsze.

Wydzierali sobie seledynowy kubek, spadł na po­dłogę i stąd się wzięła pierwsza czarna rysa w ema­lii. Ale w ostatnią niedzielę zmieniło się wszystko. Kiedy mama nalewała kawę, Kara krzyknęła:

— Dla mnie kubek!

Chociaż pamiętała dobrze, że go miała ostatnia i aż drżała z oczekiwania, że Jurek powie: — Nie, to nieprawda, dziś ja piję z kubka, to niesprawiedliwie.

Ale dostała od razu bez słowa. Był szeroki, pękaty i parzył palce. Trzymając go, Kara poczuła łzy, bo Jurek odwrócił się pogardliwie i nawet śmiał się. Prze­mógł seledynowe szczęście, odrazu był wolny i silny, a Kara siedziała przy kubku, tak samo dobrym jak każda filiżanka.

Skulona pod kołdrą leżała cicho i patrzała na stół. Jej chuda twarzyczka z paroma piegami na nosie miała zawsze trochę płaczliwy wyraz.

Na stole, na ceracie w białą i granatową kostkę leżało już jasne światło dnia. W kręgu światła wypisa­na była krótka historia życia Kary i Jurka. Stali tam na cienkich nogach z kresek pierwsi ludzie bez szyi. Ich okrągłe, wielkie głowy wrastały odrazu w prostokątny tułów. Miały czarne punkty oczu i czerwo­ną kreskę ust. Rząd kropek na prostokącie odznaczał guziki kamizelki ojca, kręte wężyki wkoło kulistej głowy to były włosy matki, a czerwony prostokąt pod małą kulką oznaczał czerwoną sukienkę Karusi. Narysowała ją sama.

Ludzie Karusi byli wyraźniejsi, bo pochodzili z nowszych czasów. Tłum postaci Jurka już bladł i od­suwał się w nicość. Zato zjawiły się słowa. Wielki­mi literami, liliowym ołówkiem napisano: Krusia.

„A” było opuszczone i świadectwo tej hańby, pod­krążone fioletowymi cieniami nigdy już nie dało się zmyć śliną, ani nawet wodą. Wzdłuż i wszerz na ce­racie były małe, ostre blizny o strzępiastych brzegach. Scyzorykiem wycięto tam imiona najbliższych: Marietka, Wacław Krzeptowski, Maria, Stefanowa, Karolina i po wielekroć ołówkiem, szpilką, tuszem: Jurek, Jerzy Krzeptowski.

Bliżej przetartych rogów warowały koła, trójkąty, romby, świat szkoły, do którego należał tylko Jurek, był tam też nieznany Karusi, Winnetou, szlachetny indianin.

W pokoju obok, mama bała się czegoś i wo­łała półgłosem ojca. Kara słuchała. Nie, nie sprze­czali się. Już ona z Jurkiem znała sekrety dorosłych. Za przymkniętymi drzwiami krzyczeli o zapominalstwie mamy, o bieganiu za głupstwami, o tym, że ojciec nic nie rozumie i myśleli, że ich nikt nie sły­szy. Więc w ciemnym kącie, za ceratową kanapą wyłączyli ich sprawiedliwie od własnych sekretów.

Teraz mama krzyknęła głośno. Jurek i Kara w jednej chwili znaleźli się przy dorosłych, bo to było jednak coś nowego. Wszyscy stali przy oknie, a za oknem, w stronę Krakowskiego Przedmieścia szły od­działy wojska, jechały płótnem kryte furgony i długoszyje armaty podskakiwały ciężko na bruku. Jurek już się pytał:

— Tatusiu, a teraz jak myślisz, kto wygra woj­nę?

Chude, wojenne mleko zdobyte z trudem, tkwi kłębem waty w gardle Karusi.

— Pij już dziecko.

Kara nie może. Coś strasznego zdarzy się niedługo. Jurek rozumie wszystko i mówi do tatusia: Tobyśmy byli na linii frontowej, prawda?

Wszyscy są nagle złączeni z sobą, mówią sobie czułości. Rodzice obejmują ich oboje. Coś się dzieje, co dotyczy całego domu i nawet rodzice są bezradni. W Jurka i Karę wstępuje nowe życie i nowa przy­jaźń. Jurkowi błyszczą oczy. Nareszcie! Życie było bardzo nudne.

Co chwila ktoś odchodził od okna w głąb mieszka­nia i znów wracał, nie mogą dziś pracować. Ale naj­gorsza jest mama.

— Wacku, ja muszę iść do matki.

Chodzi po pokoju niepotrzebnie, nie uważa, co mówią do niej i wciąż chce tylko iść.

— Przecież nie zostawisz teraz dzieci, właśnie dzisiaj. Pójdziesz później.

Naturalnie, Marietka nie może odejść i pójdzie później. Marietka sama staje się nagle spokojniejsza. Wszystko, co się stało jest nieważne, czas odbiera treść pewnym zdarzeniom. Co znaczy wszystko wo­bec tego, że ich życiu coś grozi. Wojna jest ważna, podchodzi teraz pod Warszawę, do jej dzieci, do ich dzieci.

Niepokój jest na ulicach. Ojciec schodzi na krót­ko, przynosi wiadomości. Po ulicy wciąż jeszcze ma­szerują pospiesznie oddziały, od tylu godzin. Wa­cław podchodzi do biurka i daje żonie znak. Jurek odrazu gdzieś znikł i Kara sama podsłuchuje przy drzwiach.

Teraz pozna wszystkie tajemnice.

Ojciec oburącz przytrzymuje szufladę i opiera ją na kolanach. Kara stoi zasłonięta skrzydłem drzwi, przy samej szparze.

— Kto wie, co się teraz może stać. A może przyj­dzie nam uciekać. Ewakuacja.

Twarz Wacława jest szara, zmarszczona, znużo­na, struta zawodem. Jeszcze niedawno wielkie zwy­cięstwa koalicji, konwoje pruskich jeńców na uli­cach, wszystko zrozumiałe. Od razu na nic, koniec wielkiego porozumienia, klęska.

— Uciekać, Wacku, z dziećmi?

Duża, biała ręka niespokojnie przerzuca papiery. Słowa tkwią w gardle. Gdzieś poza nimi dokonywa się rachunek spraw świata — bez nich.

— Kto wie, do czego może dojść. Chcę, żebyś miała coś przy sobie, rozumiesz?

Papiery szeleszczą coraz prędzej. Najpierw ułożo­ne równo, już walają się w bezładnych stosach.

Marietka schyla się nad biurkiem: — W jakich strasznych czasach żyjemy.

Garbi się. Od wielu lat dźwigała ciężar, ogrom zdarzenia. Ale teraz zdarzenie zmala­ło i nic nie znaczy. Wszystko jedno czyim dzieckiem jest jej córka. Tysiące dzieci pada co dzień na polach bitew, ginie. Gdzie jest sens ich życia i śmierci?

— Żebyśmy choć zostali wszyscy razem — szep­cze Marietka. Łzy zalewają jej twarz. Wstydzi się prawdy zbyt podobnej do obłudy. Pragnie teraz spoj­rzenia Wacława, cóż może być ważniejszego niż długie wspólne lata na Erywańskiej? Uczucia odnaj­dują się jak pogubione dawno przedmioty i są znów wszystkie. Przywiązanie do Wacława, do mieszkania, do mebli, do figurek. One przetrwały najwierniej. Jest czułość, którą tak długo zastępowała tęsknota wybiegająca z tych ścian. Tutaj przynależy Mariet­ka — i nigdzie więcej. Teraz idzie od lat zapowiada­ny, wstrząs starego świata, ale Marietka nie widzi, nie chce widzieć. Chce rosnąć jak drzewo, tam, gdzie zapuściła korzenie. Oto jest spóźnione odkrycie, że tylko tu potrafiła żyć, że nie odeszłaby stąd nigdy, choć odchodziła w myśli tyle razy. Nie to jest prawdą, że chciała odejść, a nie mogła, ale mogła, a niedość chciała. Oto chce wytrwać w godzinie śmierci i zniszczenia, ale to jest łatwiejsze niż wytrwać przez życie.

— Wacku, ja nie chcę myśleć, że musielibyśmy uciekać stąd.

Wacław licząc, podnosi brwi wysoko, wzrusza ramionami, jego palce szybko przesuwają papiery. Trzeba ratować co można i naturalnie, Marietka nie może zrozumieć, ale na czułości nie pora.

— Powinnaś sobie może uszyć woreczek na szy­ję, tam schowasz co trzeba.

Rozdzielone asygnaty i kwity leżą na biurku, wszystko od lat zbierane było dla nich, dla domu i przemawia językiem cierpliwych, dług ich nadziei. Szyby w oknach drżą lekko, kiedy na dole przejeżdżają żelazne ciężary dział. Tiulowe firanki w kwiaty, aksamitne portiery oddzielające zaciszność pokoi od ulicy, drgają. Wielka, dębowa szafa sypial­ni, sięgająca prawie sufitu ozdobną koroną, ma dwie dolne szuflady. Na lewo, w dużym kwiecistym wor­ku leżą stare gałganki. Z nich, kochana Marietko, zawsze się coś przyda, pouczał kiedyś na samym po­czątku męski głos teściowej.

Zbierała je latami posłusznie. Szmatki z własnych, strojnych sukien, marynarskie kołnierze Jurka, cięż­kie adamaszki i przezroczystą gazę, różową etaminę, która się na nic nie przyda, bo zafarbowała w praniu, ale oznacza stare wspomnienie.

Szmatki leżą pstrym stosem na podłodze. W świe­tle dnia widać nagle, że są na nic nie przydatne, wyblakłe, albo przetarte, albo zbyt staroświeckie. Trzeba je było dawno wyrzucić.

Marietka siada na taborecie, otaczają ją całym ży­ciem minionym, niepotrzebnie gromadzone i chowane, niedość ważne zdarzenia. Oczy łzawią od ich barwności i z trudem śledzą za igłą, jak przebija po­żółkłe od leżenia, ale trwałe płótno, tak trwałe, jak wedle opowiadań bywało tylko niegdyś i nie bywa już dziś.

Z niego wielkimi ściegami obrębia się woreczek, taki, jak noszą wiejskie baby na szyi, na wypadek, że trzeba będzie uciekać z domu na Erywańskiej.

… W ciemnym przedpokoju złapała Kara Jurka. Zamykał za sobą po cichu wejściowe drzwi i zrobił gwałtowny gest: — Cicho bądź!

— Gdzie byłeś? —

— Przed bramą.

Gniew przemógł podziw Karusi. Poleciał sam. Za­groziła mu:

— Czekaj, zobaczysz! — i nagle odwracając się. — A ja wiem coś ważnego, co rodzice mówili.

Byli sami w przedpokoju. Wszystkie drzwi na oko­ło, zamknięte szczelnie, dzieliły ich od reszty mie­szkania. Jurek ścisnął mocno jej chude ramię, aż za­drżała z błogiej ważności: — Nie powiesz?

Odrazu oddała swoją tajemnicę: — Będziemy musieli uciekać stąd. Zostawimy mieszkanie, rzeczy, rozumiesz, wszystko. Nie boisz się?

Jurek wydął wargi: — Głupia, ważna rzecz mie­szkanie. Ty sama się boisz.

— Nie, powiedziała Kara zuchwale — idiota jesteś! — i otworzyła drzwi salonu, weszła sama w ci­szę i odświętność pokrowców, żeby nie być z nim razem.

W salonie było cicho i pięknie. Naokoło stały rzeczy odświętne i niedotykalne. Kara usiadła na zielo­nym dywanie i głaskała tkliwy plusz. Kochała złote ramy w salonie, fotele, na których nie wolno było siadać i aksamitny album. Ale kiedy podeszła do ok­na, zobaczyła opustoszałą ulicę i uciekła prędko do innych.

Przyszła dziwna noc, w której się nie rozbierano. W ubraniach, bucikach położono ich na łóżka. Wte­dy mama ubrała się pospiesznie i wyszła. Musiała uspakajać ich, że wróci zaraz. Nawet Wacław opie­rał się. Ale ona musiała. W myśli pow tarzała: Nie mogłam inaczej, zrozum. Nie zrozumie. Nie powin­naś iść, mamo, mówił Jurek poważnie.

Bała się sama, biegnąc przez ciche, nieoświetlone ulice. Ludzie z przepaskami na ramieniu przechodzi­li małymi grupkami. Nowa milicja straży obywatel­skiej. Od strony Pragi dochodziły dalekie wystrzały. Musiała długo stukać do bramy domu, w którym mieszkała teściowa. Dopiero kiedy zadzwoniła do znajomych drzwi, kiedy otworzyła jej po wielu ostrożnościach przez łańcuch Lisowa i stanęła w dłu­gim, zupełnie ciemnym korytarzu, gdzie pachniało zawsze czystym, staroświeckim zapachem dobrze utrzymanych pufów, mebli i ciężkich, olbrzymich fo­teli dopiero tam zastała niezmiernie, niewzruszone życie z przed wojny. Zobaczyła później w pokoju, że i stąd je wypiera śmierć.

— Jak się miewa? — spytała półgłosem Lisowej.

— Panna doktorka powiada, że niedobrze, siedzi tam.

Panna doktorka, to była Wanda, siostrzenica teściowej. Ukończyła w tym roku medycynę i zaraz liczna, niedowierzająca kobiecym studiom i sposobom Wandeczki, rodzina zaczęła ją wzywać przy wielu sposobnościach.

Do Marietki mówiła: pani, Marietka jej: ty, ale już teraz było jej przykro tak mówić do tej dorosłej lekarki. Szeptała długo z Lisową na progu pierwsze­go ciemnego pokoju. Wielki, zielony piec przysłonię­ty parawanem górował nad pokojem. Na wiśniowym suknie parawanu płynęły białe łabędzie.

Jeszcze zwlekała z wejściem. Była taka niespokoj­na, jak wtedy, kiedy po raz pierwszy szła odwiedzić obcą matkę Wacława. Zdobyła się nareszcie, cicho na palcach wsunęła się do pokoju o spuszczonych roletach i odetchnęła przenikliwym zapachem kamfo­ry. Mahoniowe meble miały kolor jesiennych, rumianych liści. Postać wchodzącego zjawiała się natychmiast na lustrach toalety i szafy. Pościelowa bielizna miała piękną sztywną biel, jakiej nigdy nie mo­gła osiągnąć Marietka.

Na ułożonych wysoko poduszkach, w których gwiazdy koronek stworzyły pracowite dłonie teścio­wej, opierała się ona sama. Jej twarz zmalała, skur­czyła się i Marietka spojrzawszy lękliwie w jej oczy, zobaczyła naraz, że nie były takie jak zawsze prze­nikliwe i bystre, że stała się z nimi rzecz niezrozu­miała. Choć przemknęły po niej, nie zatrzymały się i już błądziły gdzieindziej nieuważnie.

— Jak się mama miewa?

— Dziękuję ci, męczy mnie leżenie.

Wanda podeszła i przywitała się. Ściskała mocno, po męsku rękę. Pani Krzeptowska zadawała pytania, o dzieci, o Wacka, o dom. Nie wiedziała, co się dzie­je na ulicy. Nie wspominała nawet, że prosiła Marietkę do siebie. Marietka usiadła, rozmawiały, ale musiała myśleć z trwogą o sprawie z przed ośmiu lat i o tym, czy będzie można bezpiecznie wrócić do do­mu.

Pani Krzeptowska była rozgoryczona, że nikt dziś nie zaglądał w ciągu dnia.

Młoda lekarka uprzątała buteleczki ze stolika: — To nawet lepiej, że ciocia odpoczęła, codzień proce­sje gości.

Była silna, wysoka i zręczna. Marietka pozazdro­ściła jej nagle młodości i czegoś jeszcze. Spokojnej pewności w ruchach, oznaczającej równowagę ludzi silnych.

— Lisowa tobie Wandziu poda herbatę w stoło­wym — rozporządzała starsza pani Krzeptowska. Zadzwoniła na Lisową i wydawała dokładne rozpo­rządzenia o anyżowych ciasteczkach z dużego pudła. Kobiety uśmiechnęły się. Czerwone pudło, w kre­densie na lewo, znały je. Marietka czekała. Niepokój drżał szybkimi uderzeniami serca. Pod sufitem pa­liła się blado lampa spowita w gęstość żółtego abażura. Za oknami zostało niepewne swego losu mia­sto, pod którym toczyła się bitwa. Tutaj wszystko było jak rok temu, jak wiele lat, jak pierwszy raz, kiedy tu przyszła.

Śnieg padał wtedy i na słomiance przed drzwiami młoda dziewczyna w salopce strząsała długo białe, suche gwiazdy, żeby nie powalać cudzej, tak czci­godnej podłogi. Po tym powiedziała, że chciałaby ich wszystkich pokochać.

Jaka kara była dość wielka dla tej winy?

— Marietko!

Teściowa zniżyła głos do szeptu, szept świszczał, dźwignęła się, oddychała ciężko, robiąc znak zbliże­nia.

Marietka przeraziła się nagle straszliwie, że ta umierająca kobieta zechce jeszcze raz zobaczyć prawdę życia. Schyliła się. Za przymkniętymi szczelnie oknami słyszała dalekie odgłosy, ale staruszka nie zwracała na nie uwagi. W pokoju było duszno od ostrych zapachów lekarstw.

— Mama mnie wzywała?

— Przymknij drzwi.

Wróciła. Schylona przy łóżku trwała gotowa do wysłuchania. O, co się stało z twarzą teściowej w ostatnich tygodniach. Gdyby jej odjąć włosy, trudno byłoby powiedzieć do kogo należała, do mężczy­zny, czy kobiety. Cała skóra ułożyła się w kreski, fałdy, zmarszczki, oddzieliła się, pokrywała luźno szkielet czaszki. Stara, umierająca głowa ludzka obo­jętnej płci.

— Marietko, nie chciałam, żeby to ktoś słyszał, przysuń się, usiądź tutaj.

Nawet głos był inny. Szept świszczał, ale brzmiał łagodnie.

— Mamo, proszę cię.

Mały gest zniecierpliwienia: — Pozwól. Nie chcę być niesprawiedliwą. To, co po mnie będzie…

— Mamo — Marietka chciałaby nie pozwolić, kłamać do końca, kłamać, że teściowa będzie jeszcze długo żyła, że nie pora na pożegnalne rozmowy, tyl­ko to jedno potrafi ofiarować, liche dobrodziejstwo kłamstwa. Ale pani Krzeptowska nie potrzebuje go, żyje i rozporządza wszelką ważnością:

— Słuchaj mnie. Kocham jednakowo moje dzie­ci i ich dzieci. Ale Karasię, wiesz sama…

Głos się potyka, słabnie i znów podnosi. Marietka załamała ręce, paznogcie wbijają się ostro w skórę rąk.

— Proszę cię, żeby nikt o tym nie wiedział. Bo ja wiem, że to wywołałoby słuszną zawiść. Tu weź kluczyki. W środkowej szafie leży paczka już przygotowana.

Na białym stosie bielizny pachnącej zwiędłą różą leży paczka ciężkich, podłużnych przedmiotów. — To dla Karusi odemnie, dasz jej kiedyś.

Marietka bierze, nie rozwijając. Chciałaby coś po­wiedzieć, ale już wchodzi Wanda, uśmiechnięta, po­spiesznie bierze za puls.

— Oho, wystarczy, wystarczy. Ja teraz zejdę na godzinkę i wrócę na noc.

Pani Krzeptowska leży na poduszkach, ma wiele do powiedzenia. Wanda nie powinna iść o tej porze sama, chyba Marietka ją odprowadzi. Jest niezado­wolona i bardzo zmęczona. Marietka wychodzi z Wandą. Nie widać żywej duszy na ulicy w ten niezbyt późny, sierpniowy wieczór. Odblask dalekiej różowości leży na niebie. Odgadują, że to na Pradze. Okna są zasłonięte, latarnie nie palą się. Obie kobie­ty biegną prawie, nadsłuchując dalekich odgłosów. Nie są donośniejsze niż wystrzały z dziecinnych flowerów.

— Pani nocuje dziś przy matce?

— Zanocuję. Ci, którzy mają rodziny, chcą być ze swoimi. Ja jestem wolna i potrafię obchodzić się z chorą.

— Nie boi się pani śmierci? — pyta nagle Ma­rietka .

Wanda przypatruje jej się zaskoczona: — Nie chcę umierać, ale się nie boję — mówi wreszcie.

— Przeżywamy straszny czas — szepcze Marietka.

— To nie jest wyłączna właściwość naszych cza­sów. Może zato dożyjemy czegoś.

Marietka patrzy na jej mocno zarysowany profil i zmarszczkę koło ust:

— Trudno jest dobrze żyć — mówi bez związku i zazdrości rozpaczliwie wszystkim, którzy mają od­wagę żyć po swojemu. Ale dziś nic nie ma znaczenia. Raz po razie słychać oddalone drżenia i tępe odgło­sy strzałów.

Na Erywańskiej zatrzymują się. Marietka waha się chwilę: Pani pójdzie sama?

Wanda uśmiecha się prawie na myśl, że Marietka mogłaby ją odprowadzić.

— Już mam bardzo blisko.

… W domu pali się mała naftowa lampa i Wacław przy jej świetle próbuje czytać. Ale wszystkie gaze­ty są stare, nawet dzisiejsza: Generał gubernator wydał zarządzenie… Należy do dalekiej przeszłości.

Nieważne, wszystko już nieważne. Teraz właśnie wyraźnie słychać mocny odgłos dalekiego wybuchu. Szyby drżą w oknach i Stefanowa przekracza grani­cę kuchni, nie chce być sama, boi się. Dzisiaj wszy­scy są równi wobec kul i pocisków. Raz po razie dalekie huki i trzaski.

W sypialni Marietka świeci sobie małą świeczką. Prędko rozwija paczkę, zapakowaną grubo w papier. Leżą w niej ciężkie, staroświeckie łyżki srebrne i wielka łopatka do tortu. Umyślnie dla Karusi poza oficjalnym podziałem. Te stare łyżki dadzą jej kiedyś znać z za grobu, że była ukochaną wnuczką swo­jej babki.

Niewiadomo co opłakują łzy wciąż gotowe płynąć, tę spuściznę, czy śmierć, czy dzisiejszy straszny dzień. Szyby w oknach brzęczą, drżą lękliwym dzwonieniem, trzęsą się od dalekich uderzeń, dzwo­nią na alarm, o śmierci o zniszczeniu, o idącym niebezpieczeństwie. Wacław wchodzi za Marietka. Nie chce być sam. Odnajdują oboje dziś dziwną przyczynę łączenia się ludzi w niewolę wzajemnych więzów. Żeby nie być samemu. Jeszcze nim siądą razem i ujmą swoje niespokojne ręce, Marietka otwiera szafę i wciska gdzieś głęboko, pod bieliznę tę pacz­kę, żeby nie prędko znaleźć ją znów.

Śpią niespokojnym snem obok siebie w ubraniu na wąskiej kanapce.

IV

Niewiadomo, co począć z jasnym, cichym, sier­pniowym rankiem, który przychodzi po tej nocy. Bułki zjawiają się o zwykłej godzinie, mleka niema. Nagle dochodzi z ulicy tętent i Jurek pędzi do okna.

Obce, żelazne szeregi w mundurach koloru zielon­kawego suną na koniach. Pruskie mundury. Ojciec mruży oczy, źrenice mamy już połyskują łzami i Ka­ra znaczyma płakać. Nie wie, dlaczego groza ścisnęła ją nagle za gardło.

— Tatusiu — pyta Jurek — a jak teraz będzie?

Wacław nie odpowiada. Sam nie wie. Czyż to nie wczoraj składano w Dumie hołd naszym braciom Po­lakom, przez których ziemie przewala się wojna i wszyscy wstali z powitaniami do członków Koła Polskiego.

Bruki odpowiadały kamiennym jękiem. Z kuchni już drugi raz proszono Marietkę.

Kara prześlizgnęła się za matką przez ciemną, wą­ską gardziel kuchennego korytarza, gdzie piętrzyły się groźnie kosze zamknięte na ciężkie kłódki. Tam leżały zimowe rzeczy, i inne, których szkoda wyrzucać, przysypane naftaliną, czekały latami, aż będą mogły się przydać.

W kuchni stała wysoka kobieta w kretonowej bluz­ce przepiętej agrafką i ukłoniła się zdaleka, jak wszyscy, którzy przychodzili tymi drzwiami.

— Pani Skalska mie przysłała. Praczka.

Kara przez odległość kuchni patrzała na chłopaka, co stał przy kobiecie i trzymając czapkę pod pachą, majstrował przy uchu kosza.

Jurek przybiegł z pokoju i podszedł. — Chcesz zreperować?

Naradzali się jak splątać sznurek. Kara wciąż sta­ła zdaleka. Mama pokazywała bieliznę.

— Tylko bez chlorku — prosiła — niech się le­piej dłużej moczy, moja pani…

— Błaszczykowa — podpowiedziała praczka.

Wtedy Marietka, która nigdy nie umiała rozma­wiać z ludźmi tylko o interesach, zdziwiła się, że Błaszczykowa chodzi po bieliznę dziś, kiedy Niemcy zajęli miasto i może być strzelanina.

Kobieta uniosła ramiona: — Puszczają ulicą, a żyć przecie trzeba. Męża mi wzięli do wojska. Z za­pomogą kto wie co teraz będzie?

Zaraz schodzenie na ulicę wydało się mniej strasz­ne, jeszcze tylko Marietka westchnęła, że Praga po­dobno w ogniu.

Praczka, skinąwszy swojemu chłopcu, powiedziała: — Ja mam syna na Targówku i nawet nie wiem, co się z nim dzieje.

Patrzała surowo, zmarszczki przecięły jej czoło, po tym ukłoniła się poważnie i śmiesznie, nachylając głowę z włosami ściągniętymi z całej siły. Mama westchnęła. Chłopak praczki wolną ręką nałożył czapkę, wtedy Jurek poprosił:

— Mamo, ja jemu tylko ze schodów pomogę, dobrze?

Mimo oporu praczki już ciągnął kosz przez wąskie drzwi. Mama nie wiedziała co począć, uśmiechała się, dała kobiecie jeszcze jeden adres.

Jurek wrócił pędem, w rumieńcach.

— Wiesz mamo, ja jego nauczę czytać, on nie umie. On tu będzie przychodził. Jak odniesie bieliznę to się umówimy.

— Jurek, — nie wiedziała, co z nim począć — zgrzałeś się? spytała, i zmrużyła naraz boleśnie oczy, nowym przyzwyczajeniem przycisnęła ręce do piersi ze strachu o tego chłopca, który się do wszystkiego zapalał. Wszystko odrazu robił, co zwykle żyło w człowieku w dobrych, nigdy niespełnianych chę­ciach. Już go nie było, pobiegł do pokoju, ale w ko­rytarzu natknęła się na swoją małą Karusię i zoba­czywszy jej smutne, podkrążone oczy, przelękła się tym razem o nią, co tak kochała Jurka gniewnie i za­zdrośnie.

Poczuła ostrze zanurzone we własnym sercu tak głęboko, że nic nie mogło go wydobyć. Bała się o niego i o nią, bała się całego życia.

V

Zmieniły się ulice Pragi. Przed spalonymi budynkami Piotrogrodzkiej kolei stanęły niemieckie warty. Pikielhauby błyszczą w sierpniowym słoń­cu. Na twarzach żołnierzy zastygła surowość. Ujarz­mić zdobyte miasto. Na murach plakaty co dzień no­we. Domy uszkodzone od pocisków, spalone obnaży­ły puste szkielety okopconych murów po sprzątnię­tym gruzie.

Głód wszedł do miasta i za dnia nierzadko do bram, do aptek wciągano opadłe jak łachman ciało zemdlo­nego. Pod wieczór na mrocznych ulicach biegły chybkie cienie, wlokąc za sobą wyrwane żerdzie. Już rozkradli kosztowny, mocny parkan Piotrogrodzkiej kolei, w ciemności wyrywają gdziebądź deski z pło­tów, żeby mieć ogień na kuchni.

Wojna wyniszczyła pola i sady na wiele mil wko­ło miasta. Nie było tego lata plonów w mazowieckiej ziemi zoranej butami żołnierzy. Zrzadka jechały podmiejskie wozy z żywnością, z warzywem, mało kto mógł płacić. Głód szedł na miasto i spychany z śródmieścia, chwytał się krańców żelaznymi palcami i trzymał je teraz w garści. Wolę, Ochotę, Targówek, czy Pelcowiznę.

Helka Wójcikówna już to dobrze na swojej skórze odczuła, ale ją teraz do reszty zgnębiła ulica. Jak ludzie leżą koło budy po cyrku. Tu zamieszkują bez­domni, dzieci się paprzą po błocie, wychudłe, ze skołtunionymi głowami. Naco komu takie życie. Pewnie? Rozumieją to ludzie, a widać dzieci najwięcej, bo się tędy teraz wciąż przewijają miejskie po­grzeby biednych i pospiesznie, bez orszaku, bez karawanów, z trumną na ramionach bliskich zdążają na Bródno.

A może i nie dlatego zbrzydło jej życie, tylko tak sobie potwierdzała, że już nic dobrego nie ma na tej ziemi.

Wróciwszy do domu, odrazu prawie wzięła się do roboty. Napadało ją tak czasem i porywcza, krzykli­wa Wójcikowa ciskała się wtedy głośno, tym tylko wstrzymywana, że Helka wszystko zarobione do domu teraz oddawała.

W niskości izby już się ściemniało, bo i w dzień nie bywało tu całkiem widno, ale Helka na nic nie patrząc, rozwaliła łóżko i wyniosła pościel na dwór. Wzięła ciężkie poduszki, wyrzuciła siennik i zabrała się dokładać na ogień. Wtedy matka nie wytrzymała.

— Co jest? Chłopa dziś nie masz, toś się znarowiła?

A Helka nic. Usta po swojemu zacisnęła na moc­nych zębach i zwinna, choć mała, całe wiadro wody chlusnęła do sagana, żeby się grzało.

Wójcikowa, wysoka, żółta z rzadkimi, czarnymi włosami, wciąż jeszcze z chłopska mówiąca, skoczyła do niej:

— Patrzcie ją. Skąd ci tyle łopału weznę, za te twoje grose tak się rządzić myślis? A wody kto póź­niej nadźwiga, jak ty polecisz?

— Sama naniesę — Helka na to i naprawdę zła ała oba blaszane wiadra i przywlokła je ze dworu, pełne zielonkawej studziennej wody. Jakby się chcia­ła na śmierć zapracować i nie ustawać.

Brudne szmatki firanek wiszą nad okienkami od Wielkanocy. Nie ma dziś na mydło i sił nie ma, ani chęci do prania. Helka włazi na stołek i ściąga nicianą szmatę. Głupia, nie myśli, że to się w praniu rozleci na strzępy. Milczy, pierze. Taka jędza, wścieka się matka. Słowo z niej nie wylizie. Aż nareszcie.